1. kantata muz. utwór wokalno-instrumentalny niesceniczny, świecki lub rel., złożony z arii, recytatywów, duetów, chórów itp.; także na głos solowy z zespołem instrumentalnym.
  2. białucha Delphinapterus leucas, ssak mor. z rzędu waleni, bliski krewniak narwala; dł. ponad 4 m; dorosłe białe, młode czarne; poławiana ze względu na skórę i tłuszcz; morza Arktyki.
  3. Akademia Zamojska wyższa uczelnia w Zamościu, o 3 wydziałach (sztuk wyzwolonych, prawa, medycyny), założona 1594 przez J. Zamoyskiego; kształciła światłych obywateli państwa, przygotowanych do pełnienia obowiązków w ży ...

Apin Rivai

ur. 1927, indonez. poeta i publicysta; współzał. grupy lit. Angkatan 45; eseje literackie.

Morgan John Pierpont

(mł.), ur. 7 IX 1867, Irvington (stan Nowy Jork), zm. 13 III 1943, Boca Grande (stan Floryda), syn Johna Pierponta st., amerykański finansista i polityk; w okresie jego działalności grupa finansowa Morgana stała się jedną z najsilniejszych w USA.

merlan

zool. witlinek.
witlinek

Mezja

w starożytności kraina między dolnym Dunajem a Bałkanami, zamieszkana przez ludność tracką; od 29 r. p.n.e. prowincja rzymska; w VI i VII w. tereny M. zostały zasiedlone przez Słowian i Protobułgarów.

Skibine George

ur. 20 I 1920, Jasna Polana, zm. 14 VI 1981, Dallas, amer. tancerz i choreograf, pochodzenia rosyjskiego; solista między innymi Ballets de Monte Carlo, zespołu A. Markovej, opery w Paryżu (także baletmistrz); gł. partie w baletach: Romeo i Julia H. Berlioza, Dafnis i Chloe M. Ravela.

Dumouriez Charles Fran çois

ur. 25 I 1739, Cambrai, zm. 14 III 1823, Turville Park (W. Brytania), fr. generał i polityk; 1770–71 w Polsce, organizator piechoty konfederatów barskich; w okresie rewolucji fr. 1789–99 - nacz. dca armii fr. 1792, zwyciężył pod Jemappes i Valmy, zajął Belgię i Holandię; 1793 organizował przewrót antyrewolucyjny, zbiegł do Austriaków.

dygitacja

geol. wyodrębniony, duży fragment płaszczowiny, zwł. jej części czołowej, mający zwykle postać łuski.

Chauviré Yvette

ur. 22 IV 1917, Paryż, tancerka francuska; primabalerina opery w Paryżu (Gisellle A. Adama); pedagog baletu tej opery i dyr. międzynar. szkoły baletowej.

samolot naddźwiękowy

samolot osiągający w locie poziomym prędkość przekraczającą prędkość dźwięku w powietrzu; gł. samoloty myśliwskie (osiągające prędkość nawet ponad 3 tysięcy kilometrów/h), pasażerski Concorde.

Vojnović Ivo

ur. 9 X 1857, Dubrownik, zm. 30 VIII 1929, Belgrad, pisarz chorwacki; modernista; dramaty psychol. z życia mieszkańców Dubrownika (Trylogia dubrownicka), patriotyczne (Śmierć matki Jugoviciów) i o wątkach sensacyjnych (Pani ze słonecznikiem); wiersze lir., opowiadania, eseje, krytyka lit. i teatralna.

fenomenologia transcendentalna

termin użyty najpierw przez J. Senglera na oznaczenie nauki o „czystej świadomości" i jej „istocie".

Heidenreich

(do 1247), data urodzenia nieznana, zm. 29 VI 1263,dominikanin niemiecki, pierwszy biskup chełmiński, zapewne od 1245; toczył spory z Krzyżakami.

Danilewicz Tadeusz

ur. 21 IX 1895, Przedrzymichy Małe k. Żółkwi (obecnie na Ukrainie), zm. 21 XI 1972, Huddersfield (W. Brytania), podpułkownik; 1944–45 szef sztabu KG NSZ (części wcielonej do AK); 1945 komendant główny Narodowego Zjednoczenia Wojskowego.

kosmiczne badania

interdyscyplinarna dziedzina współcz. przyrodoznawstwa łącząca - poprzez metodykę badawczą opartą na wykorzystaniu technik kosm. - różne elementy poznawcze i aplikacyjne fizyki, astronomii, nauk o Ziemi itp.; są stymulatorem wzrostu gosp., obszarem narodzin nowych technologii, innowacyjności oraz postępu wielu kierunków nauki i techniki.

diafragma

anat. przepona.
przepona

Skwarczyński Stanisław

ur. 17 XI 1888, Wierzchnia Dolna k. Kałusza (Ukraina), zm. 8 VIII 1981, Londyn, brat Adama, generał, polityk; legionista; od 1918 w WP; 1938–39 szef OZN; IX 1939 dca grupy operacyjnej w Armii „Prusy"; 1941–45 w niewoli niem.; od 1945 w Wielkiej Brytanii, prezes Inst. Józefa Piłsudskiego w Londynie.

Pire Dominique Georges

ur. 10 II 1910, Dinant, zm. 30 VI 1969, Leuven, belgijski teolog i działacz społ., dominikanin; po II wojnie świat. organizował pomoc dla uchodźców i przesiedleńców; 1960 zał. Międzynar. Centrum Pokoju im. M. Gandhiego; 1958 Pokojowa Nagroda Nobla.

kufickie pismo

monumentalne pismo arab., z przewagą linii kątów prostych (kwadratowe), powstałe w Al-Kufie; popularne w ornamentyce; używane często do przepisywania Koranu.

ekwidensytometria

fot. metoda znajdowania miejsc geometrycznych punktów o jednakowej gęstości optycznej; obraz półtonowy przekształca się w obraz kreskowy lub konturowy (ekwidensyt); w ekwidensytometrii wykorzystuje się między innymi zjawisko Sabattiera; stosowana w fotografii naukowej, technicznej i artystycznej.

mauii papugodzioby

Pseudonestor xanthophrys, ptak z rzędu wróblowych; dł. około 13 cm; dziób hakowato zakrzywiony; ubarwienie oliwkowożółte; krótki ogon; Hawaje; gat. zagrożony wyginięciem.

poczet

członek pocztu sztandarowego, iść w poczcie; poczty królów i książąt, wiele pocztów honorowych

ma^i valea

kulturowo uwarunkowany zespół chorobowy w kulturze Samoa polegający na bezcelowym chodzeniu, mówieniu bez sensu, zachowaniu niezgodnym z obowiązującymi obyczajami i normami; wiąże się z zazdrością o partnera, lękiem przed niepowodzeniem seksualnym.

VAN VLECK

John Hasbrouck (1899-1980) fizyk amer., prof. uniw. w Madison i Harvardu, czł. Nar. Akad. Nauk w Waszyngtonie; pionier badań nad strukturą elektronową ciała stałego; nagroda Nobla 1977 (niezależnie od Ph.W. Andersona i sir N.F. Motta) "za podstawowe osiągnięcia teoretyczne dotyczące struktury elektronów w układach magnetycznych i nieuporządkowanych", co pomogło w konstruowaniu laserów i szkieł optycznych o specjalnych właściwościach.
MOTT NOBLA NAGRODA

ASNAM

Al-, do 1962 Orléansville miasto w płn. Algierii, w dolinie rzeka Wadi asz-Szalif; 130 tysięcy mieszkańców (1987); zał. 1843 przez Francuzów; 1954 i 1980 zniszczone przez trzęsienia ziemi; różnorodny przemysł; ośrodek handlowy.
ASNAM ASNAM

DŁUGOBÓR

wieś w woj.warmińsko-mazurskim, powiat braniewski.
WARMIŃSKO-MAZURSKIE WOJEWÓDZTWO

FIAKIER

dorożka konna wprowadzona 1640 we Francji; nazwa pochodzi od "Gospody pod św. Fiakriuszem", w której znajdowało się biuro wynajmujące f.; w Polsce nazwy f. używa się gł. na obszarze b. Galicji.
GALICJA POJAZD DOROŻKA

WYCHNY

miejscowość w woj. łódzkim, powiat łęczycki.
ŁÓDZKIE WOJEWÓDZTWO

TKANINY ARTYSTYCZNE

Tkanina koptyjska, VI w.Tkanina artystyczna: Jednorożec-żyrafa i ryś, arras z kolekcji króla Zygmunta Augusta, około 1560wyroby tkackie z motywami dekoracyjnymi, o walorach artyst.; jedno- lub dwustronne; płaskie lub przestrzenne (niektóre nowoczesne t.a.); tworzone z nici wełnianych, bawełnianych, lnianych, jedwabnych, metalowych, z tworzyw sztucznych, z włókien sizalowych, konopnych itp.; do t.a. należą tapiserie, gobeliny, kilimy, tkaniny jedwabne itp. wyroby tkane na warsztatach tkackich, a od 1805 także na maszynach żakardowych; do t.a. zalicza się też wyrabiane ręcznie kobierce, koronki, jedwabne batiki oraz różne kompozycje otrzymywane przez wyplatanie, np. makramy; motywy dekoracyjne uzyskuje się sposobami tkackimi (przez wprowadzanie nici odmiennego koloru, zastosowanie specjalnych splotów i sposobów tkania - np. broszowanie, lansowanie) oraz przez malowanie, haftowanie, drukowanie, batikowanie lub wplatanie innych materiałów i tworzyw.

T.a. tworzono od starożytności (Egipt, Chiny, Babilonia, Asyria, Grecja, Fenicja, Rzym); od VII w. na wysokim poziomie stały t.a. w krajach muzułmańskich; w Europie początki t.a. sięgają średniowiecza (około XII w.), gł. ośrodkiem były Włochy, gdzie wyrabiano tkaniny jedwabne o wzorach roślinnych, zwierzęcych lub o tematyce biblijnej; w XV i XVI w. we Francji, Niderlandach i Włoszech tworzono tapiserie z przedstawieniami mitologicznymi, rel., hist., scenami batalistycznymi, motywami groteskowymi, roślinami i zwierzętami (werdiury); Hiszpania słynęła z dywanów, opartych na wzorach wsch.; w Persji w XVI i XVII w. na wysokim poziomie stało wytwarzanie kobierców (gł. ośrodki: Isfahan, Kaszan, Tebriz); od XVI w. rozwijało się koronkarstwo (Włochy, Francja, Flandria, pod koniec XVIII w. Hiszpania); piękne wzorzyste jedwabne t.a. produkowano w XVII w. we Włoszech; w XVII i XVIII w. gobeliny wytwarzano w królewskich manufakturach w Paryżu (o wzorach projektowanych przez słynnych artystów); w XVIII w. gł. ośrodkiem tkactwa artyst.

stał się Lyon; wzrost zainteresowania t.a. nastąpił w czasach secesji. Tradycje tkactwa artyst. w Polsce sięgają XII w., w średniowieczu t.a. powstawały w klasztorach, w XVI w. gł. ośrodkiem tkactwa artyst. był zamek król. na Wawelu; w XVII w. działały manufaktury tkanin bawełnianych, lnianych i jedwabnych w Brodach, Grodnie, Wilnie, Gdańsku, Andrychowie, Niemirowie, Sokołowie; w XVIII w. ozdobne tkaniny i pasy kontuszowe produkowano w tzw. persjarniach (Grodno, Korzec, Słuck, Kobyłka), wytwarzano dywany (Grodno, Tulczyn, Słonim) i gobeliny (Warszawa, Korelicze, Bieżdziatka); na początku XX w. t.a. zajęli się artyści okresu modernizmu, zwł. stowarzyszeni w Polskiej Sztuce Stosowanej, Warsztatach Krakowskich i spółdzielni "Ład"; współczesne t.a. odznaczają się dużą ilością stosowanych technik i różnorodnością środków wyrazu (np. prace Abakanowicz).


GOBELIN KANWA KARPIŃSKA-KINTOPF KILIM KOBIERZEC KORONKA "ŁAD" SECESJA STARCZEWSKI ŚLESIŃSKA TAPISERIE WERDIURA ŻAKARDA MASZYNA KONTUSZOWY PAS BERGMAN ABAKANOWICZ Magdalena MAKRAMA

OLIPHANT

Mark Laurence, sir (1901-2000) fizyk austral.; prof. uniw. w Birmingham i Canberze, czł. Australijskiej Akad. Nauk; prace z fizyki atomowej i jądr.; odkrywca izotopu wodoru, podał ideę synchrocyklotronu.
IZOTOPY FIZYKA JĄDROWA SYNCHROCYKLOTRON WODÓR

zadośćuczynienie

nie uzyskać zadośćuczynienia za wyrządzoną krzywdę, zastanawiać się nad odpowiednim zadośćuczynieniem dla ofiar napadu, mówić o wystarczającym zadośćuczynieniu