1. pagórek darniowy forma powierzchni ziemi pochodzenia mrozowego - pagórek o średnicy do 2 m i wys. do 50 cm, zbudowany z gliny i okryty darnią; w okresie bezśnieżnej zimy przemarzają do głęb. około 30 cm, powstają w ni ...
  2. Bancroft Chililabombwe.
  3. Agricola Rudolf De inventione dialectica ur. 31 VIII 1443, zm. 28 X 1485, holenderski filozof i humanista; w dziele poddał krytyce logikę scholastyczną i odrzucił autorytet Arystotelesa.

nacieki mineralne

skupienia miner. w kształcie sopli lub buł powstające wskutek krystalizacji minerałów z roztworów wodnych na powierzchni ziemi lub w próżniach skalnych (np. w jaskiniach).

Nagroda Fundacji na rzecz Nauki Polskiej

nagroda ustanowiona 1992, przyznawana corocznie przez Fundację na rzecz Nauki Polskiej uczonym pol. za wybitne osiągnięcia nauk. w 4 dziedzinach: nauk humanist. i społ., nauk przyr. i med., nauk ścisłych, nauk techn.; laureaci otrzymują nagrody pieniężne o wartości równoważnej co najmniej 10 tys. dol. USA i statuetkę projektu rzeźbiarza R. Kozłowskiego; Nagroda Fundacji na rzecz Nauki Polskiej jest najbardziej prestiżową nagrodą nauk. w Polsce, zw. pol. Noblem.

Spisak Michał

ur. 14 IX 1914, Dąbrowa Górnicza, zm. 28 I 1965, Paryż, kompozytor; od 1937 w Paryżu; twórczość o tendencjach neoklas., utwory orkiestrowe (Aubade, Symphonie concertante nr 1 i 2, Concerto giocoso), kamer., koncerty, kantata Pędrek Wyrzutek.

stalowowolski, powiat

pow. ziemski w północnej części woj. podkarpackiego; pow. 832 km2, 109 tysięcy mieszkańców (2006); dzieli się na 6 gmin; siedziba starostwa w jedynym mieście powiatu - Stalowej Woli; równinny; gł. rzeka: Wisła (graniczna), San, Bukowa; złoża: piasków, iłów, torfu; duża lesistość (50,8%); region roln.; przemysł skupiony w stol. powiatu.

Ehrlich Eugen

ur. 14 IX 1862, Czerniowce, zm. 2 V 1922, Wiedeń, prawnik austriacki; profesor uniwersytetu w Czerniowcach; współtwórca socjologii prawa; krytyk pozytywizmu prawniczego.

Garfield James Abram

ur. 19 XI 1831, k. Orange (stan Ohio), zm. 19 IX 1881, Elberon (stan New Jersey), polityk amerykański; gen. Unii w wojnie secesyjnej 1861–65; działacz Partii Republikańskiej, zwolennik radykalnych zmian na Południu w okresie rekonstrukcji; 1881 prezydent, zamordowany.

Cockerell Christopher

Sir, ur. 4 VI 1910, Cambridge, zm. 1 VI 1999, Southampton, inżynier brytyjski; udoskonalił radar; 1959 zbudował pierwszy poduszkowiec.

aktuatoryka

dziedzina mechatroniki zajmująca się budową i sterowaniem urządzeń wykonawczych stosowanych w automatyce i robotyce w celu realizacji zadań ruchowych i siłowych; stosowanie takich urządzeń, zw. aktuatorami, minimalizuje lub wyklucza udział człowieka - operatora sprzętu, którego błędy bywają jednym z gł. źródeł awarii układów automatyzacji i robotyzacji procesów przemysłowych.

kit

materiał plast. twardniejący na powietrzu; stosowany do wypełniania szczelin dylatacyjnych w konstrukcjach budowlanych, mostowych, nawierzchniach dróg, łączenia różnych materiałów, uszczelniania itp.

wyprawa

bud. tynk.
tynk

drukowy cylinder

cylinder stanowiący element maszyny drukującej; służy do zamocowania formy drukowej, a w niektórych maszynach (głównie wklęsłodrukowych) stanowi formę drukową (reprodukowany obraz jest bezpośrednio wytworzony na c.d.); c.d. są stosowane zarówno w maszynach arkuszowych, jak i zwojowych.

Türkmenbaşy

miasto w Turkmenistanie, nad M. Kaspijskim; 68 tysięcy mieszkańców (2005); największy port na wschodnim wybrzeżu M. Kaspijskiego (głównie wywóz ropy naftowej i jej produktów); prom kol. do Baku (Azerbejdżan); stocznia remontowa, rafineria ropy naftowej, przemysł rybny; port lotniczy.

zadomka polna

Ectobius lapponensis, gatunek owadów z rzędu karaczanów; dł. 6–14 mm, przedplecze czarne, otoczone jasnym paskiem, skrzydła u samców wydłużone; podobna, ale rzadsza zadomka leśna, Ectobius sylvestris; oba gat. zadomek unikają siedzib ludzkich.
karaczany

Reagan Ronald Wilson

, ur. 6 II 1911, Tampico (stan Illinois), zm. 5 VI 2004, Los Angeles, amerykański polityk, aktor; 1937–64 praca w filmie; od 1962 działacz Partii Republikańskiej, 1967–75 gubernator Kalifornii; 1981–89 prezydent Stanów Zjednoczonych; w polityce gospodarczej doprowadził (poprzez obniżenie podatków, ograniczenie wydatków socjalnych, wzrost wydatków wojskowych) do wzrostu ekonomicznego i spadku bezrobocia; przyjął twardą linię polityki wobec ZSRR i przeciwdziałania ekspansji komunizmu w świecie, popartą rozbudową potencjału militarnego USA; umocnił mocarstwową pozycję USA, przyczyniając się do zwycięskiego dla USA zakończenia epoki konfrontacji z ZSRR.

Guo Xi

ur. około 1020, Wen Xian, zm. około 1090, chiń. malarz i teoretyk malarstwa; najwybitniejszy pejzażysta epoki Song; autor komentarzy na temat krajobrazu.

synopsa

zestawienie w równoległych kolumnach odpowiadających sobie pod względem treściowym fragmentów 3 pierwszych lub 4 Ewangelii; ważna pomoc w studiach nad Biblią.

puławska świnia

rasa tłuszczowo-mięsnych świń; wyhodowana na pocz. XX w., pierwotnie zw. świnią gołębską; masa ciała do 280 kg; ob. hodowana jako rezerwa genetyczna, używana do krzyżowania z innymi rasami.

Vicentino

ur. około 1480, Włochy, zm. 1527, Rzym, wł. drukarz i mistrz kaligrafii; pisarz kancelarii papieskiej, 1524 założył drukarnię w Rzymie; oprac. przez V. pismo cancellaresca stało się wzorem krojów pism wytwarzanych w postaci czcionek w oficynach drukarsko-wydawniczych Vicenzy, Rzymu i Mediolanu.

Południowopomorskie, Pojezierze

południowa część Pojezierzy Południowobałtyckich, między Odrą a Wisłą; równiny sandrowe (Gorzowska, Drawska, Wałecka, Charzykowska, Bory Tucholskie), morenowa Wysoczyzna Świecka, wzgórza morenowe (wys. miejscami ponad 200 m) z licznymi jeziorami (pojezierza Dobiegniewskie, Wałeckie, Szczecineckie, Krajeńskie), doliny Gwdy i Brdy.

powierzchnia stożkowa

mat. powierzchnia zakreślana przez prostą (tworzącą) mającą jeden punkt nieruchomy (wierzchołek S), poruszającą się wzdłuż pewnej krzywej płaskiej, zw. kierującą; gdy krzywa kierująca jest wielokątem, to p.s. nazywa się p.s. wielościenną, gdy p.s. jest równocześnie powierzchnią obrotową, to p.s. nazywa się p.s. obrotową.

METHENY

Patrick, zw. Pat (ur. 1954) amerykański gitarzysta, kompozytor jazzowy; grał w zespole G. Burtona; nawiązuje w grze do tradycji W. Montgomery'ego i J. Halla, wykorzystuje we własnych kompozycjach rodzime style muzyczne (np. country).
JOPEK MOŻDŻER

MACEDONIA

region hist. środk. i wsch. Bałkanów, ograniczony od wsch. rzeka Mesta (Nestos) i Rodopami, od płn. masywami g. Siroka, Crna Gora i Sar, od zach. górami Korab i jez. Ochrydzkim i Prespa; teren w większości górzysty lub pagórkowaty; gł. rzeki to Wardar, Aliakmon (Bistrica), Struma (Strimon) - wpadają do M. Egejskiego; polit. M. dzieli się na część jugosłowiańską (Republika Macedonii), grecką i bułgarską (Pirin), jest zamieszkana w większości przez Macedończyków, duża mniejszość albańska w części jugosłowiańskiej, w greckiej miasto większość stanowią Grecy, spora mniejszość bułgarskojęzycznych muzułmanów (Pomakowie); po rozpadzie cesarstwa rzym. M. stała się częścią cesarstwa bizantyjskiego, przejściowo też w państwie bułgarskim i serbskim; w końcu XIV w. podbita przez Turcję (islamizacja); w XV w. osiedla się tu (zwł. w Salonikach) wielu Żydów wygnanych z Hiszpanii; po wojnie ros.-tureckiej (1877-78) M. znalazła się pod władzą tur., ale z chrześcijańską adm.; dochodzi do walk o to terytorium między Serbami i Bułgarami, w wyniku wojen podział M. między Serbię, Grecję i Bułgarię; po I woj. świat.

przemieszczenia etniczne ludności (375 tys. Turków emigruje z M. do Turcji, duża liczba Greków z Turcji osiedla się w M. greckiej); 1941 większość ziem M. okupowana przez Bułgarię, zakończenie II woj. świat. spowodowało powrót do dawnych granic.
ILINDEŃSKIE POWSTANIE IWAN GALICA GLIGOROW GOSTIVAR FILIP II FILIP V FLAMININUS JANEVSKI JAWOROW JUGOSŁOWIAŃSKA SZTUKA JUGOSŁAWII TEATR KARIA KRUSZEWSKA REPUBLIKA KUMANOVO LEFKAS LICJA LIZYMACH ŁACIŃSKIE CESARSTWO MACEDOŃSKIE WOJNY MAVROVO MESTA NEMANICIE NOGAJ OCHRYDA OCHRYDZKIE JEZIORO OLIMPIAS OLINT PANHELLENIZM POLIŃSKI POLIS POŁUDNIOWYCH SŁOWIAN MUZYKA PRESPA PRILEP SALONIKI SAMUEL SERBSKOCHORWACKI JĘZYK SKOPIE STRUMA SZAR PŁANINA ŚWIĘTE CESARSTWO RZYMSKIE TETOVO TRACJA WARDAR WERIA WEWNĘTRZNA MACEDOŃSKA ORGANIZACJA REWOLUCYJNA ZOIL ŻYDZI ACHAJSKI ZWIĄZEK ALBAŃCZYCY ANTYGONIDZI ANTYGON I GONATAS ATENY BAŁKAŃSKI PÓŁWYSEP BITOLA EDIRNE EGZARCHAT BUŁGARSKI ENEASZ ETOLSKI ZWIĄZEK EUBEJA CEFTA DIMITRIJEVIĆ Dragutin DOJRAN BUŁGARZY HETAJROWIE HETAJROWIE FALANGA BAŁKAŃSKI PÓŁWYSEP MACEDONIA TRAJKOWSKI

KOSYNIER

żołnierz uzbrojony w kosę osadzoną na sztorc na drzewcu; w Polsce k. walczyli w powstaniach 1794, 1831, 1848, 1863, ich nazwę (Czerwoni Kosynierzy) przyjęli 1939 czł. ochotniczych oddziałów na Wybrzeżu.
CZERWONI KOSYNIERZY KOSA

SARKOIDOZA

choroba Besniera-Boecka-Schaumanna choroba układowa o nieznanej etiologii, charakteryzuje się obecnością tworzących ziarninę guzków złożonych z komórek nabłonkowych; zmiany lokalizują się najczęściej w węzłach chłonnych płuc, śledziony i wątroby, rzadziej w skórze, kościach, mięśniach i nerkach.
MOCZÓWKA PROSTA ETIOLOGIA SARKOIDOZA

nunatak

wierzchołek górski na obszarze pokrytym lądolodem, wystający ponad powierzchnię pokrywy lodowej. N. są zwykle skaliste i poddane bardzo intensywnemu wietrzeniu mrozowemu. W okresie maksymalnego zasięgu zlodowacenia na terenie Polski n. były między innymi Ślęża na Przedgórzu Sudeckim i liczne grzbiety w Górach Świętokrzyskich. Wyraz jest pochodzenia eskimoskiego.

NEJCIANG

Neijiang miasto w Chinach w prowincji Syczuan, port nad rzeka Tuo-ciang (dopływ Jangcy); 280 tysięcy mieszkańców (2000); największy w Syczuanie ośrodek produkcji cukru, spirytusu, owoców kandyzowanych; przem. papierniczy, włókienniczy, metalowy; ważny węzeł kolejowy; w okolicy uprawa trzciny cukrowej.
YANGZI NEJCIANG

tlo

(background) 1. barwne lub monochromatyczne podloze znaków lub linii wyswietlanych na ekranie; 2. zadania wykonywane w systemie operacyjnym w trybie wsadowym. Zob. tez zadanie drugoplanowe, tapeta.

ŚWIĘRAD

Pochodzenia starosłowiańskiego. Oznacza: święty i radosny. ZDROBNIENIA: Święradek. Forma żeńska: Święrada.

TEFRYT

skała magmowa, wylewna lub subwulkaniczna; podobna do bazaltu; złożona gł. z plagioklazu wapniowego, piroksenu i nefelinu, czasem leucytu; w Polsce małe ilości na Dolnym Śląsku.
MAGMOWE SKAŁY NEFELIN BAZALT DOLNY ŚLĄSK

otrzeć

(ja) otrę łzy z twarzy, otrzesz sobie stopę, kucharki otrą owoce na tarce; otrzyjcie; (on) otarł pot z czoła, otarli usta serwetką; otarłszy; otarty