1. Warta rzeka, pr., najdłuższy dopływ Odry; dł. 808 km, dorzecze 54 529 km2; źródła (krasowe) na Wyż. Krakowsko-Częstochowskiej na wschodnim skraju Zawiercia, ujście pod Kostrzynem n. Odrą; wielokr ...
  2. ciśnienie osmotyczne ciśnienie na granicy 2 faz (rozpuszczalnik–roztwór lub 2 roztworów o różnych stężeniach) oddzielonych przegrodą półprzepuszczalną; wartość c.o. jest równa ciśnieniu jakie należałoby wywrzeć na ro ...
  3. Covadonga , miejscowość w północnej Hiszpanii (region Asturia), w Górach Kantabryjskich; ośrodek pielgrzymkowy z sanktuarium maryjnym i ośrodek turyst. na skraju Parku Nar. Picos de Europa; 722(?) zwycięstwo chrześcijan ...

ketchup

ostry, zimny sos pomidorowy wytwarzany w skali przem., zwykle z koncentratu pomidorowego, z dodatkiem cukru, octu, cebuli, cynamonu, goździków, gałki muszkatołowej, pieprzu, liści laurowych, soli kuchennej i niekiedy czosnku oraz papryki.

Andaluzyjczycy

mieszkańcy Andaluzji w południowej Hiszpanii, liczni emigranci w północnej Hiszpanii i Europie Zachodniej; około 7 mln; dialekt andaluzyjski języka hiszp. (kastylijskiego); katolicy; zachowali wiele elementów oryginalnej kultury lud., żywy jest folklor muz. i taneczny (są twórcami flamenco), licznym lud. świętom i festynom (największy Feria de Abril w Sewilli) nieodłącznie towarzyszy korrida.

lilia afrykańska

bot. baldasznik afrykański.
baldasznik afrykański

Nieuwpoort

miasto w północno-zachodniej Belgii (prow. Flandria Zachodnia), nad M. Północnym; 11,0 tysięcy mieszkańców (2005); stary port rybacki, port jachtowy; przemysł rybny; kąpielisko; got. kościół NMP, sukiennice (XV w.).

Karol III

z dyn. Burbonów, ur. 20 I 1716, Madryt, zm. 14 XII 1788, tamże, król Neapolu i Sycylii 1734–59 oraz Hiszpanii od 1759, syn Filipa V; dążył do gosp. odnowy Hiszpanii i przywrócenia jej pozycji mocarstwa; wprowadzał reformy w duchu oświeconego absolutyzmu; 1762–63 i 1779–83 zaangażował kraj w wojny przeciw Wielkiej Brytanii.

laurentyńska tarcza

najstarsza część Ameryki Północnej, obejmująca jej północno-wschodnią część oraz prawie całą Grenlandię (z wyjątkiem pobrzeża północno-wschodniego i północno-zachodniego); jest częścią platformy prekambryjskiej zw. północnoamer.; zbud. ze skał magmowych (głębinowych i wylewnych) oraz metamorficznych archaiku i proterozoiku, sfałdowanych w kilku orogenezach prekambryjskich i następnie zdenudowanych; bogate złoża rud metali.

Borsuk Karol

ur. 8 V 1905, Warszawa, zm. 24 I 1982, tamże, matematyk; profesor Uniwersytetu Warszawskiego; członek PAN; specjalista w dziedzinie topologii - twórca teorii retraktów i teorii kształtu.

Aerosmith

amer. zespół rockowy, wokalno-instrumentalny; zał. w 2. poł. lat 60., od 1969 występujący pod obecną nazwą; przeboje: Last Child, Angel, What it Takes; udział w filmie M. Schultza Orkiestra Klubu Samotnych Serc sierżanta Peppera.

Galata

dzielnica w europejskiej części Stambułu, w Turcji; jedno z centrów handl. miasta, skupiające kupców i rzemieślników; połączona 2 mostami przez zat. Złoty Róg (w tym most Galata, zbud. 1992) ze Starym Stambułem.

likopodium

bot. zarodniki widłaka goździstego; proszek sypki, bezwonny, wybuchowo spalający się w płomieniu; był stosowany w preparatyce aptecznej, także w metalurgii (do wysypywania form odlewniczych).

Sulejmańskie, Góry

góry w środkowym Pakistanie, wschodnia krawędź Wyż. Irańskiej; stromo opada do doliny Indusu; dł. około 400 km; wys. do 3375 m (Takht-e Sulajman); rzeźba typu gór średnich ze zrównanymi grzbietami i płaskowyżami; częste trzęsienia ziemi; rzeki okresowe; suchorośla, na wschodnich stokach suche lasy i kolczaste sawanny, po zachodniej stronie roślinność półpustynna; w dolinach uprawy; złoża rud żelaza i chromu.

Środa Popielcowa

w Kościele katol. pierwszy dzień Wielkiego Postu; tego dnia obowiązuje post ścisły, w czasie mszy świętej kapłan posypuje głowy wiernych popiołem na znak pokuty i nawrócenia.

tarantula

nazwa stosowana na określenie dużych gat. pająków, do 3,5 cm dł. z rodziny pogońcowatych; między innymi t. włoska (apulijska, Lycosa tarentula) z obszaru śródziemnomor., dł. do 3 cm, żyje w miejscach nasłonecznionych i suchych; wbrew rozpowszechnionemu poglądowi o wielkiej jadowitości, ukąszenie tego gat., choć bolesne, może wywołać co najwyżej miejscową nekrozę; t. są nazywane także duże pająki ptaszniki.

Ferrari

marka włoskich luksusowych samochodów sport. i wyścigowych; istnieje od 1946; od końca lat 40. samochody marki F. wielokrotnie zwyciężały w Grand Prix Formuły 1; ob. w koncernie Fiata.

odlewanie ciągłe

odlewanie, w którym ciekły metal jest wlewany w sposób ciągły do chłodzonej, trwałej formy odlewniczej, gdzie krzepnie, przybierając wymagane kształty (prętów, profili, rur, wlewków), i w tej postaci jest, także w sposób ciągły (lub skokowy), usuwany z przeciwnej strony formy.

Kuczyński Stefan Krzysztof

ur. 13 I 1938, Starachowice, historyk; profesor w Inst. Historii PAN (przewodniczący Rady Nauk.); od 1988 prezes Pol. Tow. Heraldycznego; czł. TNW; mediewista, heraldyk, sfragistyki; Herb Warszawy, Pieczęcie książąt mazowieckich, Polskie herby ziemskie.

Przedświt

wydawnictwo działające od 1982 w Warszawie, do 1990 w drugim obiegu wydawniczym; poza cenzurą ukazywała się literatura piękna krajowa i emigracyjna, eseistyka lit., kult, filoz., polit., hist.; wspomnienia, reportaże, czasopisma; od 1989 założyciele P. prowadzą 2 wydawnictwa o tej samej nazwie.
drugi obieg wydawniczy

Myaowe, Morze

współcz. etap rozwoju M. Bałtyckiego; rozpoczął się około 4 tys. lat temu, gdy ruchy tektoniczne w rejonie cieśnin duńskich spowodowały zmniejszenie dopływu słonych wód do Morza Litorynowego; nazwa od małża Mya arenaria, którego szczątki są powszechne w najmłodszych osadach Bałtyku.
Litorynowe, Morze

fenkuł włoski

(subsp. vulgare var. azoricum), odmiana bot. kopru włoskiego, wieloletnia, zielna roślina warzywna z rodziny selerowatych (baldaszkowatych), pochodząca z basenu Morza Śródziemnego; jako jednoroczna uprawiany już w staroż. Rzymie, obecnie głównie w zachodniej i południowej Europie, w Polsce - na małą skalę.
koper włoski selerowate (baldaszkowate)

zapachowe kompozycje

ciekłe mieszaniny naturalnych i syntetycznych substancji zapachowych, o specyficznym zapachu, przygotowane do wprowadzenia do wyrobu; kompozycje: perfumeryjne, kosmetyczne, mydlarskie, detergentowe, techn.; ze względu na typ zapachu rozróżnia się kompozycje o zapachu kwiatów (np. róży, jaśminu), roślin (np. lawendy, igliwia), drewna (np. sandałowego, cedrowego), zwierzęcym (np. piżma) lub fantazyjnym; k.z. zawierają od kilku do kilkuset składników.

KAYMAKLI

miejscowość w środk. Turcji, na terenie Kapadocji; zachowane niezwykłe, wykute w wulkanicznych skałach na siedmiu kondygnacjach, podziemne miasto dla 15 tysięcy mieszkańców, wykorzystywane VII-XIII w. jako schronienie podczas najazdów arabskich i mongolskich.
KAPADOCJA

EPINICJON

epinikion w greckiej liryce chóralnej pieśń triumfalna na cześć zwycięzców bitew lub igrzysk, śpiewana w świątyni lub w czasie uczty; przedstawicielami tego gatunku byli między innymi Symonides z Keos, Bakchylides i Pindar; w Polsce Sz. Szymonowic.
PINDAR(OS) POEZJA CHÓRALNA SYMONIDES Z KEOS BAKCHYLIDES Z KEOS LIRYKA EPINICJON

niedojebany

„niedorozwinięty”

CHRZĘSTNOSZKIELETOWE

(Chondrichthyes) jedna z dwóch gromad współcz. ryb; około 950 gat.; obejmuje spoduste (rekiny, płaszczki) i zrosłogłowe (chimery); w budowie wyróżniają się chrzęstnym szkieletem (w którym mogą jednak występować zwapnienia), brakiem pęcherza pławnego i płuc; większość gat. jajożyworodna lub żyworodna; zapłodnienie wewnętrzne, u samców narząd kopulacyjny powstały z przekształcenia części płetw brzusznych; skóra pokryta łuskami zbudowanymi z zębiny osłoniętej szkliwem; większość gat. żyje w morzach; formy kopalne znane już z okresu górnego syluru.
TRIAS ŻYWORODNOŚĆ DIABEŁ MORSKI DRĘTWY CHRZĘSTNOSZKIELETOWE

nieograniczony

obszar nieograniczony, funkcja nieograniczona, ktoś nieograniczony czasem

Opaliński Krzysztof

(1609-55) poeta, mecenas, bibliofil. Działacz polit., wojewoda poznański, poseł Polski do Paryża po Ludwikę Marię Gonzagę, którą zaślubił w imieniu Władysława IV (1645), od 1647 w opozycji antykrólewskiej. W 1655 pod Ujściem poddał Wielkopolskę królowi szwedzkiemu Karolowi X Gustawowi. W 1649 r. zorganizował w Sierakowie pierwsze w Europie gimnazjum oparte na reformatorskich zasadach dydaktycznych czeskiego pedagoga J.A. Komenskiego. Na potrzeby szkoły drukowane były podręczniki, w posiadaniu O. była znaczna biblioteka, początkowo wspólna własność z bratem Łukaszem, podzielona w 1647/48. Autor popularnego zbioru satyr pisanych białym wierszem: Satyry, albo Przestrogi do naprawy rządu i obyczajów w Polszcze należące (wyd. bezim.

1650), w których przedstawiał krytyczny wizerunek życia publicznego i obywatelskiego, głosząc konieczność reform. Autor Listów do brata Łukasza 1641-1653, protektor literatów wielkopolskich.

CHLIBOROBI

Ukrajinśka Chliborobśka Partija potoczna nazwa ukr. partii, do której należeli przede wszystkim zamożni chłopi; 1918 sprzyjała P. Skoropadskiemu; po wojnie ugodowa wobec rządu pol.; nie odegrała poważniejszej roli.
CHLIBOROBI

BERG Paul

(ur. 1926) biochemik amer.; prof. uniw. Stanforda w Kalifornii, czł. Nar. Akad. Nauk w Waszyngtonie; prezes Amer. Tow. Biochemicznego; 1980 nagroda Nobla (obok W. Gilberta i F. Sangera) za prace nad technikami rekombinacji DNA; najważniejszym praktycznym rezultatem badań B. było wyodrębnienie szczepów bakterii zawierających gen do produkcji insuliny.
INSULINA NOBLA NAGRODA SANGER

OGARTÓWKO

przysiółek w woj. zachodniopomorskim, powiat świdwiński.
ZACHODNIOPOMORSKIE WOJEWÓDZTWO

petrochemiczny

przemysł petrochemiczny; procesy petrochemiczne