1. turpizm swoisty kult brzydoty przejawiający się w poezji pol. po 1956 (między innymi T. Różewicz, M. Białoszewski, S. Grochowiak, E. Bryll); termin wprowadzony do krytyki przez J. Przybosia.
  2. biczogon egipski (Uromastyx aegyptius), dość duża jaszczurka z rodziny agamowatych; oliwkowobrunatna z licznymi żółtawymi plamami; piaszczysto-kamieniste półpustynie Afryki Północnej oraz płw.Synaj i Płw. Arabs ...
  3. glikoproteiny białka zawierające sacharydy lub ich pochodne połączone z białkiem wiązaniem glikozydowym; między innymi składniki śluzowych wydzielin zwierząt (mucyny), osocza krwi (immunoglobuliny), erytrocytów, tkanki łąc ...

Absil Jean

ur. 23 X 1893, Bon-Secours k. Péruwelz (prow. Hainaut), zm. 2 II 1974, Bruksela, kompozytor belgijski; profesor konserwatorium w Brukseli; członek grupy kompozytorów belgijskich La Sirène; symfonie, rapsodie, koncerty, kwartety smyczkowe, utwory fortepianowe, chóralne, opery, balety.

Adhémar Jean

La gravure des origines à nos jours ur. 29 III 1908, Paryż, zm. 30 VI 1987, tamże,fr. historyk sztuki; znawca i popularyzator grafiki, twórca wielu wystaw (między innymi grafik Rembrandta, F. Goyi, P. Picassa); liczne publikacje nauk., między innymi i katalogi wystaw.

Adirondack

region wyżynno-górski w USA (stan Nowy Jork), między Rzeką Świętego Wawrzyńca, Mohawk i Hudson; wys. do 1629 m (Marcy); park narodowy; ważny region turystyczny; główny ośrodek: Lake Placid.

Agassiz Jean Louis Rodolphe

ur. 28 V 1807, Môtier-en-Vully (kanton Fryburg), zm. 14 XII 1873, Cambridge (stan Massachusetts, USA), szwajcarski zoolog, paleozoolog i geolog (zwłaszcza glacjolog); profesor uniwersytetu w Neuchâtel i Cambridge (USA); rozwinął prace w dziedzinie anatomii porównawczej.

Agincourt Jean-Baptiste -Louis -Georges

Seroux d’Agincour, Jean-Baptiste-Louis-Georges.

Alembert Jean

ur. 16 XI 1717, Paryż, zm. 29 X 1783, tamże, francuski filozof, matematyk, fizyk i encyklopedysta; członek Akademii Francuskiej; przedstawiciel oświecenia; współtwórca Wielkiej encyklopedii francuskiej; prekursor pozytywizmu; postulował program nauki opartej na faktach doświadczenia zmysłowego; zapoczątkował teorię równań różniczkowych cząstkowych, sformułował jedno z podstawowych praw ruchu układów mechanicznych, tzw. zasadę d’Alemberta

Alphand Jean-Charles-Adolphe

Les promenades de Paris , L’art des jardins ur. 1817, Grenoble, zm. 1891, Paryż, fr. twórca ogrodów; od 1853 współpracował z G.E. Haussmannem i projektantem ogrodów J.-P. Barillet-Deschampsem przy urb. przekształceniu Paryża; zał. nowe (ogród na Polu Marsowym) i ptrzekształcił istniejące parki i ogrody, Paryż zawdzięcza mu również bulwary, promenadowe ulice, skwery i cmentarze; publikacje ().

Alquié Ferdinand Jean-Baptiste

ur. 18 XII 1906, Carcasonne, zm. 1985, Montpellier, fr. filozof i historyk filozofii; kontynuator tradycji metafizyki fr.; wybitny badacz filozofii R. Descartes’a; La conscience affectiv.

Améry Jean

ur. 31 X 1912, Wiedeń, zm. 17 X 1978, Salzburg, pisarz austr.; eseje, częściowo autobiogr., pod wpływem filozofii egzystencjalnej J.P. Sartre’a; zbiór portretów wybitnych austr. twórców kultury i nauki.

André Gustave Jean-Marie

ur. 1856, Paryż, zm. 1927, tamże, francuski chemik rolny; profesor Sorbony i Instytutu Agronomicznego w Paryżu; członek francuskiej AN tamże; Chimie agricole.

Anglebert Jean Henri

ur. 1635, Paryż, zm. 23 IV 1691, tamże, kompozytor francuski; klawesynista na dworze Ludwika XIV; wydał zbiór 100 utworów klawesynowych (suity, oprac. arii i tańców).

Annaud Jean Jacques

, ur. 1 X 1943, Juvisy-sur-Orge k. Paryża, fr. reżyser film.; komedie (Czarne i białe w kolorze - nagrodzony Oscarem); pierwsza film., oparta na nauk. podstawach, wizja człowieka prahist. (Walka o ogień); nowe spojrzenie na naturę (Niedźwiedź); ekranizacje dzieł lit. (Imię róży).

Anouilh Jean

ur. 23 VI 1910, Bordeaux, zm. 3 X 1987, dramatopisarz francuski; dramaty poruszające (często w kostiumie hist. - Antygona, Skowronek) problemy nurtujące współczesność, komedie (Zaproszenie do zamku, Wspaniałe życie).

Anville Jean Baptiste Bourguignon

ur. 11 VII 1697, zm. 22 I 1782, geograf i kartograf fr.; współtwórca nowoczesnej kartografii; Atlas général.

Arago Dominique Fran çois Jean

ur. 26 II 1786, Estagel, zm. 2 X 1853, Paryż, fr. astronom, fizyk i działacz polit.; profesor École Polytechnique w Paryżu i dyr. obserwatorium astr. tamże; autor prac z optyki, wykrył związek między zorzą polarną i burzami magnetycznymi.

Aristide Jean Bertrande

ur. 15 VII 1953, Port Salut, polityk haitański; przeciwnik dyktatury Duvalierów; 1990 wybrany na prezydenta, 1991 obalony przez wojsk.-policyjny zamach stanu; wrócił na urząd w wyniku interwencji wojsk. ONZ; 1994–96 i 2001–04 prezydent (ponownie obalony, emigrował).

Atget Jean Eugène Auguste

ur. 12 II 1856, Libourne, zm. 4 VIII 1927, Paryż, fr. aktor i artysta fotograf; fotografie Paryża z pocz. XX w.; uważany za jednego z prekursorów nowoczesnej fotografii europejskiej.

Auriol Jean Baptiste

ur. 11 VIII 1808, Tuluza, zm. 1881, Paryż, fr. artysta cyrku; występy w Cirque Olimpique w Paryżu; najpopularniejszy w swej epoce klown, akrobata, ekwilibrysta, tancerz na linie, jeździec i mim.

Bésard Jean-Baptiste

Thesaurus harmonicus ur. 1567, Besan çon, zm. 1625, prawdopodobnie w Niemczech, francuski lutnista i kompozytor; wydał między innymi tabulaturę lutniową z utworami własnymi, W. Długoraja, Jakuba Polaka, Diomedesa Cato i in.

Babilée Jean

ur. 2 II 1923, Paryż, fr. tancerz, choreograf; współpraca z wieloma zespołami eur. (między innymi fr. Ballets des Champs-Elysées, balety opery paryskiej, także własny zespół) i USA; twórca baletów i wykonawca ich gł. partii, między innymi: Dyl Sowizdrzał R. Straussa, Historia żołnierza I. Strawinskiego.

ALEMBERT Jean Le Rond de

(1717-83) Jean Le Rond d'Alembertfrancuski filozof, matematyk i fizyk; wspólnie z D. Diderotem inicjator i red. Wielkiej encyklopedii francuskiej; podobnie jak empirycy uważał za pewne tylko twierdzenie oparte na faktach zmysłowych; postulując by filozofia zajmowała się jedynie syntezą wyników nauk szczegółowych, stał się prekursorem pozytywizmu; zapoczątkował teorię równań różniczkowych o pochodnych cząstkowych; zajmował się też mechaniką teoretyczną (wprowadził pojęcie sił bezwładności), estetyką i muzyką (fizyka drgającej struny).
POZYTYWIZM RÓŻNICZKOWY RACHUNEK STAËL-HOLSTEIN WIELKA ENCYKLOPEDIA FRANCUSKA ALEMBERTA PARADOKS BEZWŁADNOŚĆ EMPIRYZM DIDEROT Denis ALEMBERTA ZASADA

DELUMEAU Jean

(ur. 1923) historyk franc., prof. Collège de France; badacz historii Kościoła i dziejów cywilizacji miejskiej; Cywilizacja Odrodzenia, Grzech i strach.

RONDO

(muz.) instrumentalna forma muzyczna znana gł. z twórczości tzw. klawesynistów franc. (F. Couperin, J.Ph. Rameau), wykorzystywana przez kompozytorów od XVIII w. jako samodzielna lub jako ostatni składnik większych cyklów (symfonia, sonata, koncert); gł. zasadą r. jest stałe powtarzanie podstawowej struktury melodycznej i rytmicznej (refren) oddzielonej formami zmiennymi (kuplet); zasada ta ujawnia się najwyraźniej w starofranc. odmianie r.; r. klasyczne miało bardziej skomplikowaną strukturę, szczególnie w sonatach (W.A. Mozart, L. van Beethoven), gdzie zależności między refrenami, występującymi po poszczególnych kupletach stawały się mniej widoczne (wprowadzanie drugiego tematu, liczne przetworzenia, zmiany tonacji); tendencje te utrzymały się w r. romantycznym (rozbudowany wstęp i koda, liczne wtręty wariacyjne, rozsuwanie kupletów lub łączenie ich w skontrastowane pod względem nastroju układy); mistrzami tej formy byli w okresie romantyzmu F. Chopin, C.miasto weber, F. Mendelssohn; w muzyce współcz.

zaznacza się powrót do pierwotnej prostoty formy r., co oznacza zaniechanie intensywnej pracy tematycznej przy wykorzystaniu możliwości, jakie daje technika sonorystyczna i instrumentacja (M. Spisak, T. Baird).
KONCERT MOZART NOKTURN PIEŚŃ POLONEZ ROMANTYZM SONATA SPISAK SYMFONIA WEBER BAIRD Tadeusz BEETHOVEN Ludwig van CHOPIN Fryderyk Franciszek EPIZOD KUPLET REFREN REFREN RONDEAU WŁOSKA MUZYKA

Monnet Jean

(1888–1979) – francuski polityk i dyplomata, ekonomista i finansista. Po II wojnie światowej zaangażował się aktywnie na rzecz idei zjednoczonej Europy. Był autorem planu zwanego planem Schumana, otwierającego możliwość współpracy francusko-niemieckiej w zakresie węgla i stali w ramach europejskich organizacji, Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali. W 1955 założył Komitet Akcji na rzecz Stanów Zjednoczonych Europy, który podejmował działania służące integracji gospodarczej „Szóstki” państw-członków EWWiS. Jego poczynania przyczyniły się w 1957 do powstania Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej oraz Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej.

M. do chwili swej śmierci angażował się konsekwentnie na rzecz idei zjednoczonej Europy, pozostając do 1975 przewodniczącym utworzonego przez siebie Komitetu.

Watteau Jean Antoine

(1684-1721) malarz franc., rysownik epoki rokoka; członek Akademii Francuskiej; żył i tworzył w Paryżu. Zafascynowany rodzajowym malarstwem flamandzkim. Malował sceny z commedii dell’arte, np. Gilles. Twórca tzw. fęte galante - sielankowego, dworskiego przedstawienia towarzystwa w parkach, ogrodach, wśród architektury, na koncertach, np. Odjazd na Cyterę. Obrazy W. miały wiele symbolicznych i alegorycznych ukrytych znaczeń, np. Spotkanie w parku, Ogród miłości. Stosował technikę odpowiednią do tematu - ciepłe świetliste kolory, pastelowe barwy. Tworzył też sceny mit. np. Antiope, Sąd Parysa. Pod koniec życia namalował Szyld antykwariatu Gersainta.

Norblin Jan Piotr, właśc. Jean-Pierre N. de la Gourdaine

(1745 -1830) franc. malarz, grafik, rysownik; w l. 1772-74 poznał Czartoryskich w Londynie i Paryżu i zaczął dla nich malować od 1774 w Polsce. W latach 1789-90 przebywał w Arkadii k. Nieborowa, a po 1794 w Puławach. W 1804 wrócił do Francji. Początkowo tworzył pod wpływem  A. Watteau, a w grafice z wyraźnym wpływem  Rembrandta, malował dekoracyjne pejzaże i sceny rodzajowe, wykonywał dekoracje rezydencji między innymi w Powązkach, w Arkadii, grafiki książkowe, np. do Myszeidy Krasickiego. Stworzył w Polsce kolekcję rysunków przedstawiających typy ludzkie: szlachtę, mieszczan, Żydów; sceny rodzajowe, np. sejmiki polskie, scenę zaprzysiężenia Konstytucji 3 maja i sceny z powstania kościuszkowskiego.

Sceny pol. rysował ze szkicowników również po powrocie do Francji (Costumes polonais); rysował także sceny z franc. życia (jarmark), batalistyczne z wojen napoleońskich.

Fourier, Jean Baptiste Joseph

(1768- 1830) matematyk i fizyk francuski, prof. École Normale i École Polytechnique; w czasach napoleońskich był gubernatorem Dolnego Egiptu, a latach 1812-1815 prefektem departamentu Isère we Francji. Uważany jest za prekursora fizyki matematycznej. W 1812 po raz pierwszy zastosował szeregi trygonometryczne (szeregi Fouriera) w celu rozwiązania zagadnienia przewodnictwa cieplnego ( analiza harmoniczna).

PREJEAN

Albert (1893 lub 1898-1979) aktor franc.; lotnik w czasie I woj. świat.; 1921 zaangażowany do filmu Trzej muszkieterowie; na przełomie lat 20. i 30. należał do artystycznej czołówki; zainteresowany sportem i akrobatyką, zagrał w wielu niebezpiecznych scenach w Cudzie wilków i na wieży Eiffla w Paryż śpi René Claira, biorąc następnie udział we wczesnych filmach tego reżysera, najczęściej jako przedstawiciel paryskich przedmieść; wśród około 100 ról filmowych, między innymi Słomkowy kapelusz, Pod dachami Paryża, Opera za trzy grosze, później Paris Music-Hall, Powodzenia, Charlie.
CLAIR René

BODIN Jean

Bodinus (1530-96) prawnik franc., twórca ideologicznych podstaw monarchii absolutnej; w traktacie Sześć ksiąg o Rzeczypospolitej stwierdził, że suwerenność państwa, rozumiana jako absolutna, nieograniczona i niepodzielna jego władza, wyraża się najlepiej we władzy króla, który sprawuje ją kierując się wyłącznie prawem boskim i naturalnym; B. przeciwstawił się także zasadzie lennej, obowiązującej w feudalizmie, wprowadzając na jej miejsce zasadę podporządkowania wszystkich obywateli jedynie królowi; jeśli nawet król przekracza prawo boskie lub naturalne, to poddani nie mają prawa wypowiadać mu posłuszeństwa; poglądy swoje uzasadniał faktami historycznymi i logiką, a nie opiniami autorytetów.


FEUDALIZM LENNO MONARCHIA EKONOMIA BODIN Jean

RONDOMYCYNA

metacyklina syntetyczny antybiotyk z grupy tetracyklin, o szerokim zakresie działania bakteriostatycznego, szczególnie silnie działa na gronkowce złociste, paciorkowce ropotwórcze i dwoinki zapalenia płuc; dłuższe stosowanie może prowadzić do dysbakteriozy z hipowitaminozami.
ANTYBIOTYKI RONDOMYCYNA

BAZAINE Jean

(1904-2001) malarz franc.; twórca abstrakcyjnych kompozycji niegeometrycznych, przypominających mozaiki, złożonych z drobnych plam o czystych barwach; także dzieła sztuki monumentalnej: witraże dla kośc. w Assy i St. Severin w Paryżu, kompozycja ceramiczna zdobiąca fasadę kośc. w Audincourt, mozaika na gmachu UNESCO w Paryżu.
FRANCUSKA SZTUKA

Kalwin Jan, Jean Calvin

(1509- 64) wybitny szwajc. działacz reformacji, twórca doktryny  kalwinizmu. W okresie studiów teol. i prawniczych we Francji zetknął się z poglądami  Lutra, stając się ich gorliwym zwolennikiemiasto w czasie prześladowań głosicieli reformacji uszedł do Szwajcarii, gdzie w Bazylei wydał swoje główne dzieło Christianae religionis institutio (1536, Wykład religii chrześcijańskiej). Większość życia spędził w Genewie, piastując stanowisko kaznodziei i profesora teologii. Zasady organizacyjno-obyczajowe gminy religijnej opisał w kolejnej pracy Articuli de Regimine Ecclesiae (1536, Artykuły o władzy Kościoła). Jako przywódca szwajc. ruchu reformacyjnego głosił rygoryzm organizacyjny i obyczajowy gmin rel. Zorganizował w Genewie gminę o demokratycznym ustroju, choć życie publiczne i prywatne jej członków było teokratycznie narzucane.

Od 1555 stał na czele konsystorza kierującego całym życiem publicznym miasta, w 1559 założył w Genewie akademię dla kontynuowania swojej doktryny. K. był bardzo płodnym pisarzem, a jego twórczość obejmuje 59 tomów Corpus reformatorum. Nietolerancja katolickich możnowładców sprzyjała rozszerzaniu się ideologii, doktryna K. zdobyła więc szerokie kręgi szlachty i kupiectwa europ.

Richelieu Armand Jean du Plessis de

(1585-1642) książę, kardynał, franc. mąż stanu. Od 1606 bp Luçon, 1622 kardynał, od 1624 do śmierci główny i wszech­potężny minister króla Ludwika XIII; bezlitośnie likwidował opozycję szlachty, dążąc do monarchii absolutnej. W polityce zagr. popierał Szwecję, starając się złamać potęgę Habsburgów. Od 1635 wciągnął Francję w wojnę 30-letnią.

ANVILLE Jean Baptiste Bourguignon d'

(1697-1782) geograf franc., współtwórca - obok Mercatora - nowoczesnej kartografii; opracował między innymi atlasy: Nouvel atlas de la Chine, Atlas général.
KARTOGRAFIA MERKATOR

BURIDAN Jean

(1300-58) francuski filozof i fizyk, rektor uniw. w Paryżu; stworzył tzw. teorię impetu, głoszącą, że obiekt wprawiający w ruch inne ciało, przekazuje mu siłę proporcjonalną do swej szybkości i masy; autor tzw. problemu "osła Buridana", czyli dylematu wyboru pomiędzy dwiema pozornie identycznymi wartościami; między innymi Summula de dialecta, Consequentie.
JAKUB Z PARADYŻA OCKHAM PAWEŁ Z WORCZYNA TERMINIZM WARTOŚĆ BURIDANA OSIOŁ