1. bitwa wojsk. zbrojne starcie gł. sił stron prowadzących wojnę, mające zwykle duży lub decydujący wpływ na przebieg lub wynik operacji, kampanii a nawet wojny; we współcz. terminologii wojsk. - kilka jednoczesnyc ...
  2. subsidium charitativum w Polsce XV–XVIII w. dobrowolny niewysoki zasiłek (podatek) płacony okazjonalnie do skarbu przez zwolnione od podatków duchowieństwo; XVII–XVIII w. także nazwa pogłównego, uchwalanego dla sz ...
  3. chałka pleciona bułka pszenna, zwykle słodka.

egzystencjalizm

zapoczątkowany w XIX w. przez S. Kierkegaarda współczesny kierunek filozoficzny i literacki, wg którego przedmiotem filozofii jest indywidualna egzystencja jednostki ludzkiej, jej wolność i odpowiedzialność, nadzieja i rozpacz oraz rozumienie własnego istnienia; egzystencjalizm dzieli się zazwyczaj na ateistyczny (J.-P. Sartre, A. Camus), agnostyczny (M. Heidegger) oraz chrześcijański (G. Marcel, P. Tillich).

egzystencjalizm

kierunek filoz. opisujący i analizujący ludzką egzystencję, rozumianą jako bytowanie każdego konkretnego człowieka. Myśl e. sięga Sokratesa, Platona, obecna jest w filoz.-teol. refleksji św. Augustyna i B. Pascala, jednak za jej rzeczywistego prekursora uważa się S. Kierkegaarda, który przeciwstawił ją racjonalizmowi filozofii Kartezjusza i esencjonalizmowi G.W.F. Hegla. Sam termin e. został stworzony w XX w. przez M. Heideggera w jego pracy Bycie i czas (1927), użył go następnie K. Jaspers w Filozofii egzystencji (1938).

Wg e. człowiek jest wyłącznie "nicością" - sam fakt jego istnienia jest absurdalny. Aby nadać sens swej egzystencji, człowiek musi nieustannie stawać się sobą, czyli przekraczać siebie na zewnątrz, ku transcendencji, Jest on "skazany na wolność" - musi dokonywać wyborów na drodze dobrowolnego zaangażowania. Zazwyczaj rozróżnia się e. chrześcijański, podejmujący problematykę transcendencji oraz istnienia człowieka wobec Boga (K. Jaspers, G. Marcel) i e. ateistyczny (J.P. Sartre, A. Camus). Filozofia e. zajmuje się zarówno opisem odczuć poszczególnej egzystencji w danych sytuacjach (szczególnie w tzw. sytuacjach granicznych - cierpienia i śmierci), jak i analizą elementów, które współtworzą egzystencję (np. wolność).

Rozpatruje je z perspektywy jednostki, ale również szuka cech uniwersalnych dla wszystkich egzystencji. Zob. też humanizm, antropologia, fenomenologia, personalizm.

egzystencjalizm w literaturze

u źródeł związany gł. z filozofią XIX i XX w.: S. Kierkegaarda, M. Heideggera, K. Jaspersa, G. Marcela, J.P. Sartre’a i L. Szestowa, stanowi w lit. podstawę refleksji nad pytaniem podstawowym - kim jest człowiek. E. w powieściach, dramatach, esejach przejawia się najczęściej jako porte parole autora prowadzącego akcję i narrację, opisującego relacje międzyosobowe, przekazującego ostateczne przesłanie etyczne. E. odegrał istotną rolę po II wojnie światowej, znajdując odbicie np. w powieści J.P. Sartre’a Drogi wolności oraz A. Camusa Obcy, Upadek i Dżuma.

W wyborze form lit. e. obok realistycznego opowiadania upodobał sobie formy paraboliczne, np. Camusa esej Mit Syzyfa i dramat Kaligula, powieści F. Kafki Proces, Zamek. W Polsce egzystencjalną refleksję Heideggera zaprezentował F. Sawicki (1936), kontynuowali ją między innymi H. Elzenberg, B. Miciński; w latach powojennych (1949-55) e. był oficjalnie zwalczany jako "filozofia rozpaczy", jaskrawo sprzeczna z marksistowsko-leninowską koncepcją człowieka i historii. Po "odwilży" w l. 1956-58 wyszły gł. dzieła franc. egzystencjalistów, ukazały się utwory pol. autorów nurtu e. Jego elementy są obecne w twórczości S.I. Witkiewicza, W. Gombrowicza w Trans- -Atlantyku i w Dzienniku, w Jak być kochaną K. Brandysa, Bramach raju J. Andrzejewskiego, Opowiadaniach M. Hłaski i Dramatach T. Różewicza.


EGZYSTENCJALIZM

1. współczesny kierunek filozoficzny zapoczątkowany w poł. XIX w. przez S. Kierkegaarda, którego idee rozwinęli w XX w. zwł. M. Heidegger, J.P. Sartre i K. Jaspers; znaczny wpływ na e. wywarła także filozofia F. Nietzschego i fenomenologia E. Husserla (Heidegger był jego uczniem); centralnym punktem e. jest pojęcie egzystencji człowieka, rozumianej jako byt konkretny, pierwotny (wyprzedzający esencję), świadomy, żyjący z innymi; pierwotność egzystencji człowieka oznacza, że to nie natura człowieka determinuje jego życie, ale to bieg życia wyznacza naturę ludzką i podejmowane przez człowieka wybory; człowiek jest skazany na nieustanne podejmowanie decyzji, skazany na wolność (wg K. Jaspersa Wolność jest tożsama z egzystencją w czasowym istnieniu); konieczność podejmowania wyborów w połączeniu ze skończonym charakterem ludzkiego istnienia są przyczyną lęku związanego z egzystencją; ponieważ egzystencja człowieka - w odróżnieniu od bycia rzeczy, które jest byciem w sobie - jest wg e. byciem "dla siebie", to taka sytuacja nieuchronnie rodzi alienację człowieka w świecie (gdyż tylko jemu przysługuje tak rozumiana egzystencja) i pogłębia poczucie trwogi (zwł. lęku przed śmiercią), samotności, zagubienia i zagrożenia; e. jest kierunkiem niejednorodnym: z jednej strony można w nim wyróżnić nurt laicki, reprezentowany gł. przez M. Heideggera, J.P. Sartre'a, A. Camusa, M. Marleau-Ponty'ego; z drugiej nurt chrześcijański, którego najwybitniejszymi przedstawicielami są G. Marcel, P. Tillich, N. Bierdiajew, R. Bultmann i L. Szestow; e. wywarł znaczny wpływ na literaturę i sztukę XX w. oraz na styl życia i modę lat 40. i 50. (zwł. w środowiskach artystycznych i intelektualnych).


HEIDEGGER HUSSERL GOMBROWICZ GRECO FILOZOFIA FRANCUSKA LITERATURA JAPOŃSKI FILM JASPERS KIERKEGAARD MARCEL MARINKOVIĆ MERLEAU-PONTY MICHALSKI NICOŚĆ NIETZSCHE ORPAZ-AWERBUCH PACI PERCY PONGE RICOEUR SARTRE SAWICKI STIRNER SZESTOW TABUCCHI UNAMUNO WASILKOS WAŻYK ABBAGNANO Nicola ALLEGRET Yves ANDRZEJEWSKI Jerzy ANTROPOCENTRYZM ANTROPOLOGIA FILOZOFICZNA AUDEN Wystan Hugh BEAUVOIR Simone BERGMAN Ingmar BIERDIAJEW Nikołaj Aleksandrowicz BLATNÝ Ivan BRANNER Hans Christian BULTMANN Rudolf Karl BYT CAMUS Albert CAYROL Jean CHAR René CYGANERIA ALIENACJA EGZYSTENCJA FENOMENOLOGIA SEFERIS POLSKA. LITERATURA. LATA 1955-76