1. Budionny Siemion M. ur. 25 IV 1883, Koziurin k. Rostowa nad Donem, zm. 26 X 1973, Moskwa, marszałek sow.; 1919–21 dca 1. Armii Konnej; 1939–41 zca lud. komisarza obrony; 1941–45 czł. Kwatery Głównej.
  2. Botlek port naftowy w Holandii, w zespole portowym Rotterdamu; kompleks rafinerii ropy naftowej; stocznia remontowa.
  3. ararauna zwyczajna (Ara ararauna), gat. papugi; dł. do 95 cm; ubarwienie grzbietu błękitne, spodu żółte, policzki białe z ciemnymi paskami; tropik. lasy Ameryki Południowej; często hodowana w zool. ogrodach.

gzy

nazwa grupy muchówek, których larwy są pasożytami wewnętrznymi ssaków: gryzoni, zajęczaków, parzysto- i nieparzystokopytnych; między innymi gzowate (g. właściwe, podskórne), gzikowate (g. żołądkowe); pot. g. bywają nazywane (niewłaściwie) niektóre bąkowate, gł. bąk bydlęcy.
gzikowate gzowate muchówki

egzylarcha

od II w. tytuł przywódcy Żydów babilońskich; egzylarcha był wybierany na zasadzie dziedziczności z rodu Dawida; przez kilka stuleci egzylarchę uznawano za przywódcę diaspory; obecnie nie istnieje.

egzyna

bot. zewn. warstwa sporodermy zarodników roślin naczyniowych, gł. ziaren pyłku (zwykle zbudowana z 3 odrębnych warstw); zewn. warstwa zawiera sporopoleninę (20%; ester wyższych alkoholi i kwasów tłuszczowych, bardzo odporny chem.) i swoiste białka służące rozpoznawaniu pyłku przez znamię lub odwrotnie; powierzchnia ma specyficzne dla rodzaju lub gat. urzeźbienie i wewn. strukturę, dzięki czemu można określać skład flor odległych epok na podstawie materiałów kopalnych (pyłków i zarodników).
zarodniki

egzystencja

termin używany do czasów współczesnych jako synonim słowa istnienie; w egzystencjalizmie XX w. (począwszy od S. Kierkegaarda) oznacza swoisty sposób istnienia właściwy jedynie człowiekowi, czyli istnienie przeżywane, rozumiane i projektowane.

egzystencjalizm

zapoczątkowany w XIX w. przez S. Kierkegaarda współczesny kierunek filozoficzny i literacki, wg którego przedmiotem filozofii jest indywidualna egzystencja jednostki ludzkiej, jej wolność i odpowiedzialność, nadzieja i rozpacz oraz rozumienie własnego istnienia; egzystencjalizm dzieli się zazwyczaj na ateistyczny (J.-P. Sartre, A. Camus), agnostyczny (M. Heidegger) oraz chrześcijański (G. Marcel, P. Tillich).

fenomenologia egzystencjalna

nurt wywodzący się z fenomenologii E. Husserla, który dążył do ukazania w refleksji transcendentalnej konstytuowania się wszelkich form doświadczenia i orzekania; fenomenologia miała być zatem filozofią racjonalną.

gzyms

arch. poziomy, zwykle profilowany pas wysunięty przed lico muru; stosowany w celach praktycznych (ochrona elewacji przed ściekającą wodą) i dekoracyjnych; występują g. zewnętrzne (koronujące, cokołowe, międzypiętrowe) i wewnętrzne (zdobiące ściany, kominki).

minimum egzystencji

polityka społ. minimum spożycia, obejmujące dobra i usługi zaspokajające podstawowe potrzeby biol., konieczne do utrzymania człowieka w stanie zdrowia i zdolności do pracy.

preegzystencja

pogląd rel. lub filoz. uznający istnienie dusz ludzkich przed przybraniem postaci cielesnej; wiara w p. jest charakterystyczna między innymi dla platonizmu, pitagoreizmu oraz dla religii uznających reinkarnację (np. hinduizm).
reinkarnacja

GZY

miejscowość w woj. mazowieckim, powiat pułtuski.
MAZOWIECKIE WOJEWÓDZTWO PASOŻYTNICTWO

KOEGZYSTOWAĆ

SYNONIM: współżyć, żyć (pod jednym dachem), żyć/być w zgodzie ♦ kontaktować się, obcować, utrzymywać stosunki ANTONIM: kłócić się, spierać się, nie zgadzać się, nie móc się porozumieć, nie móc dojść do porozumienia, pot. drzeć koty ♦ unikać (kontaktów), omijać (z daleka)

egzystencjalizm w literaturze

u źródeł związany gł. z filozofią XIX i XX w.: S. Kierkegaarda, M. Heideggera, K. Jaspersa, G. Marcela, J.P. Sartre’a i L. Szestowa, stanowi w lit. podstawę refleksji nad pytaniem podstawowym - kim jest człowiek. E. w powieściach, dramatach, esejach przejawia się najczęściej jako porte parole autora prowadzącego akcję i narrację, opisującego relacje międzyosobowe, przekazującego ostateczne przesłanie etyczne. E. odegrał istotną rolę po II wojnie światowej, znajdując odbicie np. w powieści J.P. Sartre’a Drogi wolności oraz A. Camusa Obcy, Upadek i Dżuma.

W wyborze form lit. e. obok realistycznego opowiadania upodobał sobie formy paraboliczne, np. Camusa esej Mit Syzyfa i dramat Kaligula, powieści F. Kafki Proces, Zamek. W Polsce egzystencjalną refleksję Heideggera zaprezentował F. Sawicki (1936), kontynuowali ją między innymi H. Elzenberg, B. Miciński; w latach powojennych (1949-55) e. był oficjalnie zwalczany jako "filozofia rozpaczy", jaskrawo sprzeczna z marksistowsko-leninowską koncepcją człowieka i historii. Po "odwilży" w l. 1956-58 wyszły gł. dzieła franc. egzystencjalistów, ukazały się utwory pol. autorów nurtu e. Jego elementy są obecne w twórczości S.I. Witkiewicza, W. Gombrowicza w Trans- -Atlantyku i w Dzienniku, w Jak być kochaną K. Brandysa, Bramach raju J. Andrzejewskiego, Opowiadaniach M. Hłaski i Dramatach T. Różewicza.


EGZYNA

zewnętrzna część ściany komórkowej ziarnka pyłku kwiatowego; ze względu na swoją budowę chem. odporna na działanie mech. i chem., dzięki czemu zachowuje się w osadach geologicznych; fakt wykorzystywany między innymi w badaniach biol. (analiza pyłkowa) i geologicznych.
OSADY PYŁEK ŚCIANA KOMÓRKOWA

EGZYSTENCJA

SYNONIM: życie, byt, istnienie, trwanie, żywot, książk. wegetacja ♦ przeżycie, przetrwanie, ocalenie (od śmierci) ♦ nieśmiertelność, życie wieczne ANTONIM: śmierć, niebyt, nicość ♦ mord, rzeź, masakra, książk. zguba, zatracenie ♦ śmiertelność, umieralność

EGZYSTENCJA

(społ.) istnienie, byt, bycie, bytowanie, warunki życia.

KOEGZYSTENCJA

pokojowe współistnienie koncepcja polityczna zakładająca wyeliminowanie wojny jako sposobu rozstrzygania sporów międzynar. i rozwijanie wszechstronnej współpracy międzypaństwowej mimo zasadniczych odmienności ustrojowych i politycznych; pojęcie stosowane zwł. jako alternatywa zimnej wojny w kontaktach państw kapitalistycznych i socjalistycznych w XX w.
JAN XXIII ZIMNA WOJNA KOEGZYSTENCJA KOEGZYSTENCJA

egzystencjalizm

kierunek filoz. opisujący i analizujący ludzką egzystencję, rozumianą jako bytowanie każdego konkretnego człowieka. Myśl e. sięga Sokratesa, Platona, obecna jest w filoz.-teol. refleksji św. Augustyna i B. Pascala, jednak za jej rzeczywistego prekursora uważa się S. Kierkegaarda, który przeciwstawił ją racjonalizmowi filozofii Kartezjusza i esencjonalizmowi G.W.F. Hegla. Sam termin e. został stworzony w XX w. przez M. Heideggera w jego pracy Bycie i czas (1927), użył go następnie K. Jaspers w Filozofii egzystencji (1938).

Wg e. człowiek jest wyłącznie "nicością" - sam fakt jego istnienia jest absurdalny. Aby nadać sens swej egzystencji, człowiek musi nieustannie stawać się sobą, czyli przekraczać siebie na zewnątrz, ku transcendencji, Jest on "skazany na wolność" - musi dokonywać wyborów na drodze dobrowolnego zaangażowania. Zazwyczaj rozróżnia się e. chrześcijański, podejmujący problematykę transcendencji oraz istnienia człowieka wobec Boga (K. Jaspers, G. Marcel) i e. ateistyczny (J.P. Sartre, A. Camus). Filozofia e. zajmuje się zarówno opisem odczuć poszczególnej egzystencji w danych sytuacjach (szczególnie w tzw. sytuacjach granicznych - cierpienia i śmierci), jak i analizą elementów, które współtworzą egzystencję (np. wolność).

Rozpatruje je z perspektywy jednostki, ale również szuka cech uniwersalnych dla wszystkich egzystencji. Zob. też humanizm, antropologia, fenomenologia, personalizm.

GZY

gzowate (Hypodermatidae) rodzina z rzędu muchówek obejmująca około 1500 gat. owadów, których larwy są pasożytami niektórych parzystokopytnych; powodują choroby skóry i narządów wewn., doprowadzające nierzadko do śmierci żywiciela; g. bydlęcy, bydleń (Hypoderma bovis); pot. nazwa owadów z rodziny strzykaczy i gzików.
GZIKI MUCHÓWKI MUSZYCA PARZYSTOKOPYTNE BYDLEŃ GZY GZY

egzymogeny

proenzymy.

BUGZY JARKI

miejscowość w woj. mazowieckim, powiat przasnyski.
MAZOWIECKIE WOJEWÓDZTWO

egzystencja

warunki egzystencji, zapewnić komuś dostatnią egzystencję, filozoficzne rozważania nad egzystencją; wojna pochłonęła wiele ludzkich egzystencji, tym egzystencjom

EGZYSTOWAĆ

SYNONIM: żyć, istnieć, być, bytować, wegetować, prowadzić/wlec życie/żywot, pot. pędzić żywot ♦ ocaleć, przeżyć, uratować się, wyżyć, pozostać przy życiu, ocalić życie, ujść żywym/z życiem ANTONIM: umrzeć, skonać, odejść (spośród żywych/z tego świata), rozstać się z życiem, zakończyć życie, książk. wydać ostatnie tchnienie, wyzionąć ducha, zamknąć oczy, oficj. zejść, zasnąć (w Panu), pot. wyciągnąć nogi ♦ zabić się, ponieść śmierć, zginąć, być/paść ofiarą; w walce: paść, polec, książk. dać gardło/oddać życie ♦ popełnić samobójstwo, odebrać sobie życie, pozbawić się życia, targnąć się na życie

GZYMS

element architektoniczny znajdujący się w górnej części budynku, w formie wysuniętego przed lico ściany poziomego pasa, przeważnie profilowanego, wykonanego z cegły, kamienia, betonu, żelbetu. G. wykonuje się w celu ochrony elewacji przed zaciekami w wyniku opadów atmosferycznych oraz w celach dekoracyjnych. Oprócz głównych g. wieńczących mogą też być g. międzykondygnacyjne lub we wnętrzach, np. nad kominkami. G. występowały we wszystkich okresach rozwoju architektury, b. bogate formy przybrały w baroku, zarzucono je w modernizmie XX w., obecnie obserwuje się ich powrót.
IMPOST GRECJI STAROŻYTNEJ ŚWIĄTYNIE FRANCUSKA SZTUKA FRYZ KAPINOS KUDU LONGHENA ŁEZKI MODERNIZM MODYLION MONGOLSKA SZTUKA OPADY ATMOSFERYCZNE WSPORNIK ZWIEŃCZENIE ARKATURA BAROK BELKOWANIE DETAL ARCHITEKTONICZNY ZŁOTY PODZIAŁ

EGZYSTENCJALIZM

1. współczesny kierunek filozoficzny zapoczątkowany w poł. XIX w. przez S. Kierkegaarda, którego idee rozwinęli w XX w. zwł. M. Heidegger, J.P. Sartre i K. Jaspers; znaczny wpływ na e. wywarła także filozofia F. Nietzschego i fenomenologia E. Husserla (Heidegger był jego uczniem); centralnym punktem e. jest pojęcie egzystencji człowieka, rozumianej jako byt konkretny, pierwotny (wyprzedzający esencję), świadomy, żyjący z innymi; pierwotność egzystencji człowieka oznacza, że to nie natura człowieka determinuje jego życie, ale to bieg życia wyznacza naturę ludzką i podejmowane przez człowieka wybory; człowiek jest skazany na nieustanne podejmowanie decyzji, skazany na wolność (wg K. Jaspersa Wolność jest tożsama z egzystencją w czasowym istnieniu); konieczność podejmowania wyborów w połączeniu ze skończonym charakterem ludzkiego istnienia są przyczyną lęku związanego z egzystencją; ponieważ egzystencja człowieka - w odróżnieniu od bycia rzeczy, które jest byciem w sobie - jest wg e. byciem "dla siebie", to taka sytuacja nieuchronnie rodzi alienację człowieka w świecie (gdyż tylko jemu przysługuje tak rozumiana egzystencja) i pogłębia poczucie trwogi (zwł. lęku przed śmiercią), samotności, zagubienia i zagrożenia; e. jest kierunkiem niejednorodnym: z jednej strony można w nim wyróżnić nurt laicki, reprezentowany gł. przez M. Heideggera, J.P. Sartre'a, A. Camusa, M. Marleau-Ponty'ego; z drugiej nurt chrześcijański, którego najwybitniejszymi przedstawicielami są G. Marcel, P. Tillich, N. Bierdiajew, R. Bultmann i L. Szestow; e. wywarł znaczny wpływ na literaturę i sztukę XX w. oraz na styl życia i modę lat 40. i 50. (zwł. w środowiskach artystycznych i intelektualnych).


HEIDEGGER HUSSERL GOMBROWICZ GRECO FILOZOFIA FRANCUSKA LITERATURA JAPOŃSKI FILM JASPERS KIERKEGAARD MARCEL MARINKOVIĆ MERLEAU-PONTY MICHALSKI NICOŚĆ NIETZSCHE ORPAZ-AWERBUCH PACI PERCY PONGE RICOEUR SARTRE SAWICKI STIRNER SZESTOW TABUCCHI UNAMUNO WASILKOS WAŻYK ABBAGNANO Nicola ALLEGRET Yves ANDRZEJEWSKI Jerzy ANTROPOCENTRYZM ANTROPOLOGIA FILOZOFICZNA AUDEN Wystan Hugh BEAUVOIR Simone BERGMAN Ingmar BIERDIAJEW Nikołaj Aleksandrowicz BLATNÝ Ivan BRANNER Hans Christian BULTMANN Rudolf Karl BYT CAMUS Albert CAYROL Jean CHAR René CYGANERIA ALIENACJA EGZYSTENCJA FENOMENOLOGIA SEFERIS POLSKA. LITERATURA. LATA 1955-76

EGZYSTENCJA

(filoz.) centralna kategoria filozofii egzystencjalnej; przeciwieństwo istoty (esencji); wg egzystencjalizmu e. przysługuje jedynie człowiekowi, gdyż jest bytem istot świadomych, posiadających określony stosunek do swojego istnienia (wg określenia J.P. Sartre'a taki rodzaj świadomego bytu to byt dla siebie), stanowiących o jego kształcie i żyjących wśród innych bytów, a także mających świadomość własnego (i innych) istnienia, świadomość zagrożeń i własnej śmiertelności (stąd troska i trwoga jako stałe cechy ludzkiej e.); w odróżnieniu od e. człowieka byt rzeczy nie jest bytem świadomym, nie jest bytem dla siebie, ale bytem w sobie.


SARTRE EGZYSTENCJALIZM

GZY WIŚNIOWA

miejscowość w woj. mazowieckim, powiat pułtuski.
MAZOWIECKIE WOJEWÓDZTWO