1. Raisa Rosa ur. 30 V 1893, Białystok, zm. 29 IX 1963, Los Angeles, śpiewaczka (sopran); solistka La Scali (pierwsza wykonawczyni tytułowej roli w Turandot G. Pucciniego).
  2. mors owocowy moszcz utrwalony dodatkiem spirytusu rektyfikowanego; półprodukt używany gł. do wyrobu wódek gatunkowych.
  3. rzymskie importy archeol. wyroby wykonane na terenach republiki i cesarstwa rzymskiego, które na drodze kontaktów ekon. i polit., od II w. p.n.e. do V w. n.e. docierały na tereny Barbaricum (między innymi ozdoby, naczynia brązowe, szk ...

Abbas I Wielki

z dyn. Safawidów, ur. 27 I 1557, zm. 19 I 1629, Mazandaran, szach perski od 1587; twórca nowoczesnego państwa perskiego; rozszerzył panowanie na Irak i Zatokę Perską; przeniósł stol. z Kazwinu do Isfahanu.

Achun, Wielki

góra w Rosji (Kraj Krasnodarski), w pobliżu Soczi, 2 km od miasta Czarnego; wys. 663 m; wieża widokowa; jedna z ładniejszych panoram na Kaukaz i M. Czarne.

Akademia Bydgoska im. Kazimierza Wielkiego

szkoła wyższa, od 2005 Uniwersytet Kazimierza Wielkiego.
Uniwersytet Kazimierza Wielkiego

Albert Wielki

święty, ur. około 1193, Lauingen, zm. 15 XI 1280, Kolonia, niemiecki teolog, filozof i przyrodnik, dominikanin; Doktor Kościoła; jeden z najbardziej wszechstronnych uczonych średniowiecza; nauczyciel św. Tomasza z Akwinu; 1931 kanonizowany; przyczynił się do recepcji filozofii greckiej (zwłaszcza Arystotelesa) i arabskiej przez myśl chrześcijańską; prowadził badania i eksperymenty przyrodnicze.

Aleksander III Wielki

ur. VII 356 p.n.e., Pella, zm. 10 VI 323 p.n.e., Babilon, król Macedonii od 336 p.n.e., syn Filipa II i Olimpias. Wychowanek Arystotelesa; po śmierci ojca usunął pretendentów do tronu, objął władzę przy poparciu armii i wodzów (przede wszystkim Antypatra); kontynuując politykę ojca, odnowił przymierze z Grekami i jako hegemon Związku Korynckiego został wybrany na naczelnego wodza wyprawy przeciw Persom; wiosną 334 wkroczył na czele 35-tysięcznej armii macedońsko-greckiej do Azji Mniejszej, odnosząc pierwsze zwycięstwo nad rzeką Granik; po przekroczeniu gór Taurus jesienią 333 rozbił siły Dariusza III Kodomanusa pod Issos.

Kierując się na południe, podbił wiele miast fenickich (7-miesięczne oblężenie Tyru), bez walki zajął Egipt (332 założył Aleksandrię). W 331 podążył do Mezopotamii; w bitwie między Arbelą i Gaugamelą rozbił ostatecznie armię perską i zajął Babilon, Suzę oraz Persepolis. Z Ekbatany, stolicę Medii, rozpuścił kontyngenty greckie do domu, traktując swe późniejsze zdobycze jako wyłącznie macedońskie. Po śmierci Dariusza Kodomanusa, ogłosiwszy się jego następcą, przejął ceremoniał, zwyczaje perskie i wprowadził kult władcy; 329–327 zajął północno-wschodni Iran i wiosną 327 wyruszył na podbój Indii; opanował cały kraj w dolinie rzeki Indus, lecz wobec oporu żołnierzy macedońskich musiał ustąpić; w drodze powrotnej poniósł ogromne straty w ludziach.

W czasie przygotowań do podboju Arabii i krajów zachodnich zmarł w Babilonie. A.W. był nie tylko genialnym taktykiem i strategiem, ale także świetnym administratorem i politykiemiasto w ciągu swych wypraw wojennych założył przy szlakach komunikacyjnych wiele do dziś istniejących miast (Aleksandria, Herat, Kandahar), które stały się również ośrodkami wojskowymi i kulturalnymi; w celu ożywienia handlu przeprowadził reformę systemu monetarnego. Wyprawy A.W. miały szczególne znaczenie dla nauki (zwłaszcza geografii) i kultury (hellenizm). Dzieło A.W. nie było trwałe; po jego śmierci monarchię podzielili między siebie jego wodzowie (diadochowie). Otoczony legendą wielkiego wodza i władcy, w starożytności i średniowieczu bohater licznych anegdot i fantastycznych powieści, rozpowszechnionych na muzułmańskim Wschodzie i w Europie (tzw. aleksandreidy, zwłaszcza znana w wielu przekładach i wariantach Historia żywota Aleksandra Wielkiego).

B. ŻURAWSKI Śladami Aleksandra Macedońskiego, Warszawa 1985; M. DRUON Aleksander Wielki, Kraków 1992; N.G.L. HAMMOND Starożytna Macedonia,Warszawa 1999; D.W. ENGELS Alexander the Great and the Logistics of Macedonian Army, Berkeley 1980.
Antypater diadochowie hellenizm

Alfons III Wielki

ur. około 838, zm. 20 XII 910, Zamora, król Asturii od 866; w toku walk z muzułmanami opanował dol. Duero; rozwinął energiczną akcję kolonizacyjną (miasta, zamki).

Alfred Wielki

ur. 848 lub 849, Wantage, zm. 26 X 899, król Wessexu od 871; powstrzymał podboje Duńczyków (między innymi 886 odebrał im Londyn), zjednoczył południową i zachodnią Anglię; inicjator i niekiedy autor przekładów i adaptacji dzieł łacińskich na język staroangielski.

Amadeusz V Wielki

ur. 4 IX 1249, Le Bourget du Lac (Sabaudia), zm. 16 X 1323, Awinion, książę Aosty od 1283, hrabia Sabaudii od 1285; twórca podstaw potęgi dyn. sabaudzkiej; poparł wł. wyprawę ces. Henryka VII Luksemburskiego, uzyskując tytuł ks. Rzeszy i niepodzielność Sabaudii.

Aniuj, Wielki i Mały

rzeki w azjat. części Rosji (Czukotka, Jakucja), uchodzą wspólnym ujściem (dł. 8 km) do Kołymy; dł. Wielkiego Aniuja 683 km, Małego Aniuja 718 km; łączne dorzecze 107 tysięcy kilometrów2; źródła obu na Płaskowyżu Anadyrskim.

Antioch III Wielki

z dyn. Seleucydów, ur. około 242 p.n.e., zm. 187 p.n.e., król państwa Seleucydów od 222 p.n.e., syn Seleukosa II, ojciec Antiocha IV; utwierdził swe zwierzchnictwo nad Armenią, Baktrią i Partią; przyłączył Celesyrię, Fenicję i Palestynę; rozszerzył posiadłości w Azji Mn. i Tracji; w wojnie z Rzymem pokonany pod Magnezją (189) - kres potęgi Seleucydów.

Atanazy Wielki

święty, ur. około 296, Aleksandria, zm. 2 V 373, Aleksandria, biskup Aleksandrii od 328; Ojciec i Doktor Kościoła; obrońca dogmatów o Trójcy Świętej i boskości Jezusa, polemizujący z herezją ariańską; kilkakrotnie wypędzany przez cesarzy rzym. z Aleksandrii.

Babięty Wielkie

jez. na Pojezierzu Mrągowskim (województwo warm.-mazur.), na wys. 140 m; pow. 250 ha, głęb. do 65 m; linia brzegowa rozwinięta, brzegi dość wysokie; przepływa Babięcka Struga.

Bank Krajowy (dla) Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim

centralna instytucja kredytowa zaboru austriackiego, założona 1881 (działał od 1883) we Lwowie; 1922 przekształcony w Polski Bank Krajowy; 1924 wszedł w skład Banku Gospodarstwa Krajowego.

Barnim III Wielki

ur. około 1300, zm. 24 VIII 1368, książę szczeciński od 1344; sojusznik Polski i Czech, dążył do uniezależnienia się od Brandenburgii, od 1348 lennik cesarza; umocnił pozycję polityczną księstwa.

Bazyli Wielki

święty, ur. 329, Cezarea Kapadocka, zm. 1 I 379, tamże, teolog, Ojciec Kościoła, Doktor Kościoła; 370–379 arcybiskup Cezarei Kapadockiej, brat Grzegorza z Nyssy; twórca reguły zakonnej przyjętej w Kościele wschodnim (każdy klasztor stanowi odrębną jednostkę podległą biskupowi); obrońca dogmatu o Trójcy Świętej.

Bełt, Wielki

cieśnina M. Bałtyckiego, między Zelandią a Fionią; jedna z Cieśnin Duńskich; dł. 110 km, szer. 10 km, najmniejsza głęb. 11 m, na torze wodnym 15 m; kol. przeprawa mostowo-tunelowa i drogowa.

bezkrólewie wielkie

określenie okresu zaniku władzy ces. w Niemczech od śmierci Fryderyka II (1250) do elekcji Rudolfa I Habsburga (1273).

Bobięcińskie Wielkie, Jezioro

jez. rynnowe na Pojezierzu Bytowskim (woj. pomor.); pow. 525 ha, głęb. do 48 m.

Borki Wielkie

miejscowość na Ukrainie (obw. tarnopolski), nad Hnizną (dopływ Seretu), na wschód od Tarnopola.

borowiec wielki

Nyctalus noctula, jeden z największych krajowych nietoperzy, z rodziny mroczkowatych; dł. ciała do około 8 cm, ogona do 6 cm; Eurazja i Afryka.

JÜ WIELKI

zw. też Wen-ming legendarny władca Chin, miał panować 2205-2198 p.n.e.; zał. dyn. Sia; przypisuje się mu gigantyczne prace (opanowanie wielkiej powodzi, uregulowanie w ciągu 9 lat rzek chińskich); wg tradycji jest autorem pierwszego geograficznego opisu Chin, zawartego w Księdze dokumentów.
GEOGRAFIA KSIĘGA DOKUMENTÓW JÜ WIELKI JÜ WIELKI

OSIEK WIELKI

miejscowość w woj. kujawsko-pomorskim, powiat inowrocławski.
KUJAWSKO-POMORSKIE WOJEWÓDZTWO

WIELKIE GOWINO

wieś w woj. pomorskim, powiat wejherowski.
POMORSKIE WOJEWÓDZTWO

KAMIENNIK WIELKI

przysiółek w woj. warmińsko-mazurskim, powiat elbląski.
WARMIŃSKO-MAZURSKIE WOJEWÓDZTWO

DARIUSZ I WIELKI

(ok. 550-486 p.n.e.) Wizerunek Dariusza I Wielkiego z reliefu na schodach Apadanyod 522 król perski z bocznej linii Achemenidów; odnowiciel i reformator państwa perskiego; dokonał jego podziału na 20 satrapii, rozwinął silny system kontroli, usprawnił łączność i wybudował liczne drogi; wprowadził bicie złotych monet (od jego imienia zw. darejkami); 500-494 stłumił powstanie Jonów w Azji Mniejszej i rozpoczął wojnę z Grecją (wojny perskie); 492 stracił flotę u przylądka Athos, 490 poniósł klęskę pod Maratonem; opis jego czynów wykuto w skale w Behistun.
JONOWIE KSERKSES I MOST NAKSZ-E ROSTAM ORMUZD PERSEPOLIS PERSKA SZTUKA PERSKIE WOJNY SATRAPIA ACHEMENIDZI ATHOS AZJA MNIEJSZA BEHISTUN DAREJEK

ZIEMNICE WIELKIE

miejscowość w woj. opolskim, powiat strzelecki.
OPOLSKIE WOJEWÓDZTWO

WIELKI BUKOWIEC

miejscowość w woj. pomorskim, powiat starogardzki.
POMORSKIE WOJEWÓDZTWO

NEBROWO WIELKIE

miejscowość w woj. pomorskim, powiat kwidzyński.
POMORSKIE WOJEWÓDZTWO

wielki książę

tytuł suwerennego władcy używany zwł. na Rusi Kijowskiej, w Wielkim Księstwie Litewskim oraz państwie moskiewskim (później w odniesieniu do przedstawicieli rodziny carów Rosji).

DRZEŃSK WIELKI

wieś w woj. lubuskim, powiat krośnieński.
LUBUSKIE WOJEWÓDZTWO

GUTOWO WIELKIE

wieś w woj. wielkopolskim, powiat wrzesiński.

KAMIONEK WIELKI

miejscowość w woj. warmińsko-mazurskim, powiat elbląski.
WARMIŃSKO-MAZURSKIE WOJEWÓDZTWO

koniec wielkiej wojny

‘koniec roku szkolnego’

GRÓJEC WIELKI

miejscowość w woj. łódzkim, powiat sieradzki.miejscowość w woj. wielkopolskim, powiat wolsztyński.
ŁÓDZKIE WOJEWÓDZTWO

SARGON I WIELKI

(?-ok. 2284 p.n.e.) twórca semickiego państwa Akad; około 2340 p.n.e. opanował Sumer, Elam, Subartu i Syrię, prawdopodobnie też tereny po g. Taurus i M. Śródziemne; zał. stol. Akad; stworzył stałą armię, uregulował sieć kanałów nawadniających, zreformował system miar i wag.
SUMER TAURUS URUK AKAD ELAM

ZASPY WIELKIE

miejscowość w woj. zachodniopomorskim, powiat białogardzki.
ZACHODNIOPOMORSKIE WOJEWÓDZTWO