1. elbait minerał z grupy turmalinów, boranokrzemian sodu, litu i glinu Na(Li,Al)3Al6 ; krystalizuje w układzie trygonalnym; bezbarwny, niebieski, zielony, różowy i in.; połysk szklisty; występuje głównie w pegmat ...
  2. mazama ruda Mazama americana, leśny ssak z rodziny jeleniowatych; od Jukatanu do południowej Brazylii i północnej Argentyny oraz na wyspach Trynidad i Tobago; dł. ciała 95–135 cm, ogona 10–15 cm, ...
  3. oświata rolnicza stan i proces upowszechnienia wiedzy i umiejętności roln.; obejmuje system szkół roln., poradnictwo (państw. służba rolna), popularyzowanie wiedzy roln. np. przez wydawnictwa, środki masowego przekazu ...

opór elektryczny

U między końcami tego elementu do natężenia I płynącego przezeń prądu; w obwodzie prądu stałego występuje o.e. czynny (omowy, rezystancja, R); w obwodzie prądu przemiennego o pulsacji ω zawierającego indukcyjność L lub/i pojemność C występuje o.e. bierny (reaktancja, X): indukcyjny (tzw. induktancja), równy ωL, lub/i pojemnościowy (tzw. kapacytancja), równy 1/ωC; w obwodzie prądu elektr. zawierającego rezystor, indukcyjność i pojemność występuje o.e. pozorny (impedancja elektryczna, Z), równy Z wielkość charakteryzująca przeciwdziałanie przepływowi prądu elektr. ze strony elementu przewodzącego; jest równa stosunkowi napięcia elektr. = R + jX, gdzie j2 = –1 (jednostka urojona), X - wypadkowy o.e. bierny; jednostka: om (Ω).

akumulator elektryczny

urządzenie do magazynowania energii elektrycznej w postaci energii chemicznej, którą można z powrotem przetworzyć na energię prądu elektrycznego; jest ogniwem galwanicznym odwracalnym; rozróżnia się akamulatory elektryczne kwasowe (elektrolitem jest roztwór kwasu), np. akumulator ołowiowy, i zasadowe (elektrolitem jest zasada), np. akumulator niklowo-żelazowy.
ogniwo galwaniczne

audiometria odpowiedzi elektrycznych

metoda audiometrii obiektywnej; polega na rejestracji zjawisk bioelektrycznych powstających pod wpływem bodźca akustycznego na poziomie ślimaka (elektrokochleografia), nerwu statycznosłuchowego i pnia mózgu (potencjały wywołane).
elektrokochleografia potencjały wywołane

bezpiecznik elektryczny

urządzenie zabezpieczające instalację przesyłową i odbiorniki energii elektrycznej przed przepływem prądu elektrycznego o nadmiernym natężeniu; topikowy, samoczynny (automatyczny).

bocznik elektryczny

rezystor włączany równolegle w obwód elektryczny w celu przejęcia określonej (zwykle znacznej) części płynącego w tym obwodzie prądu elektrycznego; rozszerza zakres pomiarowy amperomierza.

czwórnik elektryczny

układ elektr. o dowolnej wewn. konfiguracji połączeń elementów i 4 końcówkach (zaciskach) uporządkowanych w 2 pary: wejściową i wyjściową, odpowiednio doprowadzającą i odprowadzającą energię z układu; w każdej z par natężenie prądu płynącego przez obie końcówki jest takie samo; np. filtr elektr., tłumik, wzmacniacz.

dipol elektryczny

układ 2 jednakowych co do wielkości, lecz przeciwnego znaku ładunków elektr. znajdujących się w pewnej odległości od siebie; w przypadku periodycznej zmiany odległości - źródło fal elektromagnetycznych (promieniowanie dipolowe); wielkością charakteryzującą d.e. jest dipolowy moment elektryczny.

dipolowy moment elektryczny

wektorowa wielkość fiz. charakteryzująca dipol elektr.; liczbowo równy iloczynowi ładunku elektr. tego dipola i odległości między ładunkami i jest skierowany od ładunku ujemnego do dodatniego.

dławik elektryczny

cewka elektr., zwykle z rdzeniem ferromagnet., o znacznej indukcyjności; stanowi w danym obwodzie duży opór indukcyjny dla prądu o częst. większej od zadanej; stosowany głównie w filtrach przeciwzakłóceniowych i wygładzających, stabilizatorach prądu przemiennego.

elektryczny zmysł

zool. zmysł pozwalający na reakcję na potencjał elektr. w środowisku; występuje np. u rekinów i płaszczek.

Eryk I Krwawy Topór

z rodu Ynglingów, ur. około 895, zm. 954, Stainmoor (Anglia), król Norwegii około 930–około 935, syn Haralda I Pięknowłosego; wypędzony przez brata, Håkona I Dobrego; zdobył panowanie w Nortumbrii (York) 947–948 i 952–954; poległ.

filtr elektryczny

układ elektr. przepuszczający przebiegi elektr. zawarte w określonym pasmie częst., a tłumiący przebiegi o innej częstotliwości; np. dolnoprzepustowy, o pasmie przepustowym w zakresie mniejszych częst., czy pasmowozaporowy - silnie tłumiący sygnały o określonej częstotliwości.

generator drgań elektrycznych

urządzenie przetwarzające energię elektr. (zwykle prądu stałego), dostarczaną ze źródła zasilania, na zmienny sygnał elektr.; g.d.e. są układami o bardzo różnej budowie, różnych parametrach generowanych sygnałów i różnym przeznaczeniu.

grzejnik elektryczny

urządzenie przekazujące otoczeniu ciepło w wyniku przetworzenia energii elektr.; rozróżnia się między innymi: grzejniki rezystancyjne, indukcyjne, łukowe, elektrodowe, elektronowe, mikrofalowe.

kondensator elektryczny

układ 2 przewodników (zw. elektrodami lub okładkami kondensatora) rozdzielonych cienką warstwą dielektryka, mający zdolność gromadzenia ładunku elektrycznego; miarą tej zdolności jest pojemność elektryczna, najważniejsza wielkość charakteryzująca k.e.
pojemność elektryczna

kwadrupolowy moment elektryczny

wielkość tensorowa charakteryzująca (łącznie z innymi momentami multipolowymi elektr. i magnet.) rozkład ładunku elektrycznego.
multipolowe momenty

ładunek elektryczny

wielkość fiz. charakteryzująca ciała podlegające działaniu pola elektromagnetycznego i będące źródłem takiego pola; ł.e. dowolnych obiektów fiz. (poza kwarkami i antykwarkami) są całkowitymi wielokrotnościami ładunku elementarnego e = 1,602176462(63) · 10–19 C; ł.e. ujemny - ładunek elektronu.

łuk elektryczny

wyładowanie elektr. w gazie połączone z emisją elektronów z katody; charakteryzuje się dużą gęst. prądu elektr. i silnym świeceniem gazu między anodą a katodą.

miernik elektryczny

miernik do pomiaru wielkości elektr. lub nieelektr. metodami elektr. (wielkości nieelektr. są wówczas wstępnie przetwarzane na elektr. za pomocą odpowiednich przetworników); wywzorcowany w jednostkach wielkości mierzonej; np. elektromech., elektroniczny.

Międzynarodowy Komitet Specjalny do spraw Zakłóceń Radioelektrycznych

organizacja zał. 1934, siedziba w Londynie; zrzesza krajowe i międzynar. organizacje zajmujące się zwalczaniem zakłóceń radioelektr.; Polska jest czł. od 1956.

moment elektryczny

wielkość charakteryzująca rozkład ładunku elektr.; multipolowe momenty.
multipolowe momenty

OPÓR ELEKTRYCZNY

R wielkość charakteryzująca przeciwdziałanie, jakie stawia prądowi element obwodu elektr.; w przypadku prądu stałego o.e. (zwany oporem czynnym, rezystancją lub oporem omowym) jest współczynnikiem proporcjonalności napięcia do natężenia prądu elektr. płynącego przez przewodnik (prawo Ohma); o.e. omowy zależy między innymi od rozmiarów geometrycznych przewodnika i jego temperatury; o.e. przewodu z jednorodnego przewodnika o długości l i przekroju S wynosi: R = ρ l / S, gdzie ρ jest o.e. właściwym, charakteryzującym materiał przewodnika; często zamiast ρ używa się przewodności elektr. σ = 1/ρ; w przypadku prądu sinusoidalnie zmiennego stosuje się pojęcie impedancji Z (o.e. pozornego), będącej wielkością zespoloną o module równym |Z| = √R2 + x2, gdzie R - opór omowy, x - o. bierny: x = ωL + 1/ωC (L - współczynnik indukcji własnej obwodu, C - pojemność elektr., ω - częstość kołowa prądu zmiennego, ωL - o.e. indukcyjny, 1/ωC - o.e. pojemnościowy); dla szeregowo połączonych przewodów opór całkowity R = R1 + R2 + ... + Rn, zaś dla połączonych równolegle - 1/R = 1/R1 + 1/R2 + ... + 1/Rn; do pomiaru oporu służy omomierz wycechowany w omach - jednostkach oporu; o.e. obwodu elektr.

powoduje rozpraszanie energii elektr. w postaci ciepła Joule'a zgodnie z prawem Joule'a-Lenza: Q = k · I2 · R · t, gdzie k - współczynnik zależny od wyboru jednostek, I - natężenie prądu, t - czas; zmiany wartości o.e. pewnych ciał pod wpływem różnych czynników zewn. (temp., ciśnienia, światła i in.) są szeroko wykorzystywane przy elektr. pomiarach wielkości nieelektrycznych, a także do rozwiązywania zagadnień automatyki.
IMPEDANCJA JOULE'A-LENZA PRAWO NADPRZEWODNICTWO NADPRZEWODNIK NAPIĘCIE ELEKTRYCZNE NATĘŻENIE PRĄDU ELEKTRYCZNEGO OBWÓD ELEKTRYCZNY OHMA PRAWO OM OPÓR ELEKTRYCZNY OPÓR MAGNETYCZNY REAKTANCJA ZACHOWAWCZY UKŁAD ZDROWIENIE AUTOMATYKA ELEKTRYCZNE JEDNOSTKI DAVY Humphry Bartholomew DIELEKTRYKI OPÓR ELEKTRYCZNY OPÓR ELEKTRYCZNY

OPORNIK ELEKTRYCZNY

rezystor element obwodu elektrycznego używany do ustalania lub regulowania wartości natężenia prądu lub napięcia elektr.; o.e. stosowane w praktyce mają wartości oporności od kilku do kilku milionów omów; dopuszczalne obciążenie o.e. to maks. moc elektr., jaka może się wydzielić w o. bez obawy uszkodzenia materiału, z którego o. jest wykonany (zwykle w granicach 0,1-50 W); oporność o. może być stała lub zmienna, regulowana płynnie (o. suwakowe, potencjometry) lub skokowo (o. dekadowe); w zależności od konstrukcji o. dzielą się na drutowe (rurka z materiału ceramicznego, na którą nawinięte są uzwojenia z drutu oporowego) i masowe (rurka ceramiczna z nałożoną na nią warstwą masy oporowej); najczęściej stosowane są oporniki masowe, tańsze od o. drutowych.


FOTOELEKTRYCZNA KOMÓRKA NAPIĘCIE ELEKTRYCZNE NATĘŻENIE PRĄDU ELEKTRYCZNEGO OBWÓD ELEKTRYCZNY OM OPORNIK ELEKTRYCZNY

TOPÓR

Starża polski herb szlachecki; t. srebrny, skierowany ostrzem w lewo w polu czerwonym; znany najpierw w Małopolsce, pierwsza pieczęć 1320, najstarsza wzmianka w zapisce sądowej 1401; na Litwę przeniesiony po unii horodelskiej 1413; miały być 92 rodziny tego znaku, w tym: Korycińscy, Ossolińscy, Tarłowie, Tęczyńscy i litewscy Zabiełłowie.
HERBY MAŁOPOLSKA WYŻYNA

OPÓR MAGNETYCZNY

Rm wielkość stosowana przy obliczeniach dotyczących obwodów magnetycznych równa stosunkowi siły magnetomotorycznej do strumienia magnet.; o.m. jednorodnego odcinka obwodu magnetycznego zależy od jego długości l, przekroju poprzecznego S i przenikalności magnetycznej materiału μ; Rm = l / μ S; o.miasto w polu zmiennym jest wielkością zespoloną, gdyż przenikalność magnetyczna zależy wtedy od częstości; pojęcie o.m. powstało przez analogię do pojęcia oporności elektrycznej (analogia ta jest czysto formalna, gdyż natura zjawisk elektrycznych i magnetycznych jest istotnie różna).
OBWÓD MAGNETYCZNY OHMA PRAWO OPÓR ELEKTRYCZNY

łuk elektryczny

ciągłe wyładowanie elektryczne w gazie pod ciśnieniem normalnym lub wyższymiasto wyładowanie zachodzi pomiędzy dwoma elektrodami, najczęściej węglowymi. Ł.e. ma zastosowanie jako źródło światła, w syntezie chemicznej i przy spawaniu elektrycznym. Temperatura ł.e. zależy od natężenia prądu, rodzaju elektrod, rodzaju i ciśnienia gazu; pod ciśnieniem atmosferycznym i przy przepływie prądu 1 A wynosi ona 5000-6000 K.

rezonans elektryczny

rezonans, jaki obserwuje się w  obwodach drgających, do których dołączony jest generator napięcia sinusoidalnego. W zależności od tego, jaki obwód drgający (szeregowy czy równoległy) jest zasilany przez ten generator, mówimy o r.e. szeregowym (rezonans napięć) lub r.e. równoległym (rezonans prądów). W pierwszym przypadku r.e. występuje, gdy impedancja obwodu osiąga minimumiasto wtedy prąd w obwodzie jest w fazie z napięciem zasilającym, a jego amplituda osiąga wartość maksymalną. Drugi przypadek ma miejsce, gdy impedancja obwodu ma wartość maksymalną, wtedy prądy płynące przez cewkę i kondensator są w przeciwnych fazach i natężenie prądu w obwodzie gwałtownie maleje.


SUM ELEKTRYCZNY

(Malapterurus electricus) ryba z rodziny Malapteuridae; żyje w wodach tropikalnej części Afryki (między innymi w Nilu); nie posiada płetwy grzbietowej; b. dobrze rozwinięta płetwa tłuszczowa; oczy małe; 6 wąsików; szczeliny skrzelowe wąskie; drapieżny, wyposażony w narządy elektryczne, paraliżujące zdobycz; ubarwienie ciała jaskrawe.
ELEKTRYCZNE NARZĄDY SUM ELEKTRYCZNY

MOMENT ELEKTRYCZNY DIPOLOWY

wielkość fiz. wektorów charakteryzująca (łącznie z innymi momentami elektromagnet. multipolowymi) rozkład ładunku elektr. w pewnym obszarze; w przypadku rozkładu ładunku, dla którego pozostałe momenty elektromagnet. multipolowe są równe zeru, nosi nazwę dipola elektr.; jednostką m.e.d. jest kulombometr (C · m).
ŁADUNEK ELEKTRYCZNY MOMENTY ELEKTROMAGNETYCZNE MULTIPOLOWE POLARYZOWALNOŚĆ WEKTOR DIPOL ELEKTRYCZNY

GIGANTYCZNY MAGNETOOPÓR

Giant Magnetoresistance, GMR zjawisko kwantowomechaniczne odkryte w 1988 niezależnie przez A. Ferta i P. Grünberga; GMR zachodzi w cienkich warstwach ferromagnetycznych przełożonych warstwą niemagnetyczną o grubości około 1 nm (zaledwie kilku atomów); objawia się w formie znacznego zmniejszenia oporu elektrycznego w obecności pola magnetycznego (warstwowy przewodnik na najdrobniejsze zmiany pola magnetycznego reaguje bardzo dużymi zmianami oporu); odkrycie GMR rozpoczęło erę spintroniki i bardzo szybko znalazło praktyczne zastosowanie w przemyśle elektronicznym i samochodowym, między innymi od 1997 wykorzystywane jest w głowicach do odczytu stosowanych w twardych dyskach, umożliwiło ich miniaturyzację i zwiększenie ich pojemności.


FERROMAGNETYZM GRÜNBERG FERT

ŁĄCZNIK ELEKTRYCZNY

przyrząd do łączenia i rozłączania tego samego obwodu elektr. (połącznik, inaczej wyłącznik) lub łączenia jednego, a rozłączania innego obwodu elektr. (przełącznik).
OBWÓD ELEKTRYCZNY ŁĄCZNIK ELEKTRYCZNY

DWÓJNIK ELEKTRYCZNY

układ elektr. o dowolnej strukturze wewnętrznej, posiadający zewnętrzne wyprowadzenie w postaci dwóch końcówek zacisków lub biegunów.

moment dipolowy elektryczny

wielkość wektorowa charakteryzująca układ elektrycznie obojętny, w którym środek ciężkości ładunku dodatniego nie pokrywa się ze środkiem ciężkości ładunku ujemnego. Kierunek wektora pokrywa się z kierunkiem prostej łączącej wypadkowe ładunki przeciwnych znaków i jest skierowany od ładunku ujemnego do dodatniego. Wartość liczbowa natomiast równa się iloczynowi ładunku wypadkowego (jednego znaku) i odległości pomiędzy ładunkami wypadkowymi przeciwnych znaków. W przypadku dwóch jednakowych co do wartości bezwzględnej ładunków punktowych związanych ze sobą sztywno m.d.e. wynosi p = q · d, gdzie q - wartość ładunku, d - odległość pomiędzy ładunkami nazywana również ramieniem dipola.

Zob. też polaryzacja.

OBWÓD ELEKTRYCZNY

zespół połączonych elementów elektrycznych tworzących jedną (o.e. nie rozgałęziony, oczko) lub więcej (o.e. rozgałęziony, sieć) zamkniętych dróg dla przepływu prądu elektr.; czynne elementy o.e. (ogniwa elektr., akumulatory, prądnice) scharakteryzowane są siłą elektromotoryczną ε i oporem wewnętrznym Rw; bierne elementy o.e. (oporniki, kondensatory, cewki) charakteryzują się oporem R lub impedancją Z oraz pojemnością C i indukcyjnością L; wielkości te powiązane są ze sobą prawami Ohma i dwoma prawami Kirchhoffa; odwzorowaniem graficznym o.e. jest schemat połączeń elementów tego obwodu.
INDUKCYJNOŚĆ FOTOELEKTRYCZNA KOMÓRKA KIRCHHOFFA PRAWA ŁĄCZNIK ELEKTRYCZNY OBWÓD MAGNETYCZNY OHMA PRAWO OPORNIK ELEKTRYCZNY OPÓR ELEKTRYCZNY PELTIERA ZJAWISKO PRĄDNICA PRZERYWACZ PRZETĘŻENIE TERMOBIMETALOWY ŁĄCZNIK TERMODYNAMICZNY STAN ADMITANCJA AKUMULATOR BIEGUNY ELEKTRYCZNE DIATERMIA DZIELNIK NAPIĘCIA ODWZOROWANIE SKRAPLACZ

OPÓR

SYNONIM: protest, przeciwdziałanie, przeciwstawienie się, uniemożliwianie, oficj. zablokowanie ♦ bunt, kontestacja, sprzeciw, odmowa, brak zgody, niezgodzenie się, zabronienie, zakaz, zakazanie ♦ niepodporządkowanie się, niesubordynacja, warcholstwo, oficj. odmowa wykonywania poleceń ANTONIM: zgoda, pozwolenie, przystanie, zezwolenie, książk. placet, pot. zielone światło; mieć: wolną rękę, carte blanche ♦ akceptacja, aprobata, akceptowanie, godzenie się ♦ przyzwolenie, tolerowanie ♦ posłuszeństwo dyscyplina, karność, rygor, książk. dryl ♦ uległość, posłuch, zdyscyplinowanie

opór indukcyjny

(reaktancja indukcyjna) opór stawiany przez indukcyjność L prądowi zmiennemu. Powstająca w cewce siła elektromotoryczna indukcji przeciwstawia się płynącemu prądowi wywołując prąd indukcyjny płynący w kierunku przeciwnymiasto w efekcie skuteczna wartość prądu Isk związana jest ze skuteczną wartością napięcia Usk relacją Isk = Usk/XL, gdzie XL = ωL jest oporem indukcyjnym, ω - częstość prądu. Gdyby obwód elektryczny zawierał tylko cewkę o bardzo małej oporności, to faza prądu różniłaby się o -π/2 od fazy napięcia. Prąd ten nie wykonywałby pracy. W obwodzie nie byłoby strat energii.


ŁUK ELEKTRYCZNY

nieprzerwane wyładowania elektryczne w gazie prądu o wysokim napięciu, zachodzące pomiędzy dwiema elektrodami; dotyczy tak prądu zmiennego, jak stałego; jest silnym źródłem światła widzialnego i ultrafioletowego; temp. ł.e. może wynosić 10 000 - 15 000 K, a w argonie nawet 25 000 - 30 000 K. Ł.e. wykorzystuje się w spawaniu i cięciu metali, a także do ich topienia oraz w procesach chem. syntezy i jako źródło światła (lampa łukowa).
LAMPA ŁUKOWY PIEC PLAZMOTRON SŁAWIANOW WYŁADOWANIE ELEKTRYCZNE WYŁADOWCZA LAMPA ARGON BENARDOS Nikołaj N ELEKTRODA ELEKTRODA SPAWALNICZA ELEKTROMETALIZACJA PRĄD ELEKTRYCZNY